Từ bến phà hứng chịu mưa bom bão đạn năm xưa, Long Đại hôm nay đã trở thành "địa chỉ đỏ" giáo dục truyền thống yêu nước, nơi câu chuyện về sự hy sinh của các thế hệ đi trước tiếp tục được gìn giữ và trao truyền.
Hơn nửa thế kỷ sau ngày 16 thanh niên xung phong Đại đội C130 quê Hưng Yên anh dũng hy sinh tại Bến phà II Long Đại, dòng sông lịch sử vẫn lặng lẽ chảy, mang theo ký ức về một thời "tọa độ lửa" trên tuyến vận tải chiến lược Trường Sơn. Từ bến phà hứng chịu mưa bom bão đạn năm xưa, Long Đại hôm nay đã trở thành "địa chỉ đỏ" giáo dục truyền thống yêu nước, nơi câu chuyện về sự hy sinh của các thế hệ đi trước tiếp tục được gìn giữ và trao truyền.
Hóa thân vào đất mẹ để đất nước nở mùa bình yên
Giữa Khu tưởng niệm 16 thanh niên xung phong Đại đội C130 có một khóm lúa không bao giờ đến mùa gặt. Mười sáu bông lúa bằng thép vươn lên giữa bầu trời Quảng Trị, không phải để báo mùa vàng mà để kể câu chuyện về 16 người con quê lúa Hưng Yên đã gửi lại tuổi hai mươi bên Bến phà Long Đại.
Không phải ngẫu nhiên công trình được tạo hình như vậy. Những người thiết kế đã chọn bông lúa - biểu tượng của sự sống, của mùa màng và quê hương để khắc họa số phận của 16 thanh niên xung phong Đại đội C130. Họ rời cánh đồng Kiến Xương theo tiếng gọi của Tổ quốc, mang theo khát vọng tuổi trẻ đến tuyến lửa Trường Sơn rồi mãi mãi nằm lại bên dòng Long Đại. Có người vừa tròn đôi mươi, có người chưa kịp lập gia đình, chưa một lần trở về sau ngày lên đường. Họ khác nhau về hoàn cảnh nhưng cùng chung một lời thề: Còn người thì còn đường, còn phà để những đoàn xe ra tiền tuyến không bị ngắt mạch. Bởi vậy, khóm lúa ấy không chỉ là một công trình tưởng niệm mà còn là biểu tượng của sự hy sinh, lòng quả cảm và những mùa vàng được đánh đổi bằng tuổi xuân của biết bao người con đất Việt. Họ đã hóa thân vào đất mẹ để đất nước nở mùa bình yên.
Giữa không gian lặng gió ấy, ông Vũ Thế Huyền, cựu thanh niên xung phong Đại đội C130, đứng rất lâu trước bia đá khắc tên đồng đội. Hơn nửa thế kỷ trôi qua, bàn tay từng cầm cuốc mở đường, vá cầu năm nào giờ đã run theo tuổi tác. Tháng 4/1971, khi mới 17 tuổi, ông cùng 134 thanh niên huyện Kiến Xương lên đường gia nhập Đại đội C130 trong những ngày chiến tranh phá hoại miền Bắc diễn ra ác liệt.
Ông khẽ đưa tay chạm vào từng dòng chữ trên bia tưởng niệm như chạm vào những gương mặt tuổi đôi mươi vẫn còn nguyên trong ký ức. "Ngày ấy, chúng tôi chỉ nghĩ còn người thì còn đường, còn phà để xe qua. Không ai nghĩ mình sẽ thành anh hùng hay được dựng tượng đài. Đồng đội của tôi nằm lại cũng chỉ mong đất nước hòa bình. Hôm nay thấy lớp trẻ vẫn tìm về Long Đại, lặng lẽ thắp hương cho đồng đội, tôi tin các anh sẽ rất ấm lòng".
Ông nói xong rồi quay đi rất chậm. Phía sau lưng, khóm lúa vàng vẫn lặng im trong nắng chiều. Phía trước là dòng Long Đại lững lờ chảy như chưa từng chứng kiến những tháng năm bom đạn. Chỉ có ánh mắt người cựu thanh niên xung phong vẫn ngoái nhìn mãi về phía bia tưởng niệm. Dường như trong khoảnh khắc ấy, hơn nửa thế kỷ chỉ còn cách nhau một bước chân.
Rời khóm lúa vàng, nhiều người tiếp tục bước vào không gian trưng bày số hóa bên dòng Long Đại. Nếu tượng đài lưu giữ ký ức bằng biểu tượng, nơi đây kể lại lịch sử bằng ngôn ngữ của công nghệ. Sa bàn 3D Mapping, hệ thống màn hình cảm ứng, dữ liệu số và mã QR tái hiện sinh động bến phà trong những năm tháng ác liệt, đồng thời mở ra kho tư liệu gồm hình ảnh, hiện vật và lời kể của các cựu thanh niên xung phong.
Theo anh Phạm Bình Long, Đội Quản lý di tích Bến phà Long Đại (Tổng đội Thanh niên xung phong tỉnh Quảng Trị), toàn bộ hiện vật, tư liệu về Long Đại đã được số hóa nhằm lưu giữ lâu dài và giúp người dân, du khách, đặc biệt là thế hệ trẻ tiếp cận lịch sử bằng những hình thức trực quan hơn.
Giữa nhịp chuyển đổi số hôm nay, công nghệ ở Long Đại không thay thế ký ức. Những sa bàn 3D Mapping, màn hình cảm ứng, mã QR hay kho dữ liệu số không làm cho lịch sử trở nên hiện đại hơn. Chúng chỉ giúp ký ức có thêm một cách để ở lại với mai sau.
“Địa chỉ đỏ” nuôi dưỡng lòng yêu nước
Từ một bến phà từng chìm trong khói lửa, Long Đại hôm nay đã trở thành điểm hẹn của những cuộc trở về. Mỗi dịp tháng Bảy hay ngày truyền thống lực lượng thanh niên xung phong, những đoàn xe từ mọi miền trở về Quảng Trị dâng hương tưởng niệm. Trong dòng người ấy có những cựu thanh niên xung phong mái tóc đã bạc trắng, có thân nhân các liệt sĩ và nhiều bạn trẻ lần đầu biết đến Long Đại không qua trang sách mà bằng những nén hương, câu chuyện và những giọt nước mắt bên dòng sông lịch sử.
Ngày 12/7, Đoàn đại biểu tỉnh Hưng Yên do Ủy viên Trung ương Đảng, Bí thư Tỉnh ủy Phạm Quang Ngọc dẫn đầu đã đến dâng hương tại Khu tưởng niệm nơi hy sinh của 16 thanh niên xung phong ở Bến phà II Long Đại. Những bông cúc trắng được thả xuống dòng sông như lời tri ân gửi đến những người đã nằm lại nơi "chảo hứng bom".
Theo Bí thư Tỉnh ủy Hưng Yên, sự hy sinh của 16 thanh niên xung phong quê Hưng Yên là minh chứng sáng ngời cho truyền thống yêu nước, kiên trung và anh hùng của những người con quê nhãn ngọt, lúa thơm. Sự hy sinh ấy không chỉ làm nên một dấu son bi tráng trong cuộc kháng chiến chống đế quốc Mỹ cứu nước mà còn trở thành biểu tượng bất diệt của chủ nghĩa anh hùng cách mạng, mãi khắc ghi trong lịch sử dân tộc và niềm tự hào của quê hương Hưng Yên.
Trước anh linh các liệt sĩ, ông Phạm Quang Ngọc gửi gắm tới tuổi trẻ Hưng Yên và cả nước thông điệp ngắn gọn nhưng đầy sức nặng: "Hãy sống sao cho xứng đáng với những người đã nằm xuống dưới lòng đất mẹ". Theo ông, mỗi nén hương dâng lên ở Long Đại không chỉ là sự tri ân quá khứ mà còn là lời hứa của thế hệ hôm nay sẽ tiếp nối truyền thống, đem trí tuệ và lòng nhiệt huyết để xây dựng quê hương, bảo vệ Tổ quốc.
Đứng lặng rất lâu trước bia đá khắc tên 16 liệt sĩ, ông Đào Hồng Vận, Giám đốc Sở Nội vụ tỉnh Hưng Yên cho rằng, sự hy sinh của các thanh niên xung phong là sự kết tinh tinh thần quả cảm, lòng kiên trung, khát vọng cống hiến của một thế hệ vì độc lập, tự do của Tổ quốc. Bến phà Long Đại hôm nay không chỉ là một di tích lịch sử mà còn là "địa chỉ lưu giữ ký ức lịch sử", giáo dục truyền thống cách mạng, nhắc nhở mỗi người về giá trị của hòa bình được đánh đổi bằng biết bao máu xương của các thế hệ đi trước.
Giám đốc Sở Nội vụ tỉnh Hưng Yên cho biết, tiếp nối truyền thống "Uống nước nhớ nguồn", nhân kỷ niệm 79 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ và Ngày truyền thống thanh niên xung phong, tỉnh dành trên 100 tỷ đồng trao 116 nghìn suất quà tặng người có công với cách mạng. Tỉnh khảo sát, đánh giá thực trạng các công trình ghi công liệt sĩ làm cơ sở xây dựng kế hoạch chỉnh trang, sửa chữa, nâng cấp trong thời gian tới. Hưng Yên quyết tâm hoàn thành "Chiến dịch 500 ngày đêm" trong 250 ngày; phát động phong trào thi đua "80 năm - Đền ơn đáp nghĩa" hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ (27/7/1947-27/7/2027), đồng thời vận động các tổ chức, cá nhân ủng hộ Quỹ Đền ơn đáp nghĩa cấp tỉnh năm 2026, tạo thêm nguồn lực cùng ngân sách nhà nước thực hiện các phong trào đền ơn, đáp nghĩa trên địa bàn... Những việc làm này không chỉ thể hiện đạo lý, trách nhiệm đối với người có công mà còn góp phần gìn giữ, lan tỏa truyền thống yêu nước cho các thế hệ.
Tiếp nối mạch nguồn tri ân
Từ Hưng Yên vào Quảng Trị hơn 600 km, giờ đây không còn là khoảng cách. Long Đại không chỉ lưu giữ ký ức về 16 người con quê lúa đã nằm lại bên dòng sông mà còn trở thành cây cầu nối Hưng Yên với Quảng Trị bằng nghĩa tình và lòng biết ơn. Nhiều thân nhân liệt sĩ xúc động chia sẻ, suốt nhiều năm họ chỉ biết người thân hy sinh ở Long Đại qua tờ giấy báo tử. Chỉ đến khi Khu tưởng niệm được xây dựng, họ mới có một nơi để thắp nén hương, gọi tên người đã khuất và cảm nhận rằng, sau hơn nửa thế kỷ, các anh đã thực sự trở về.
Từ một bến phà trên tuyến lửa năm xưa, Long Đại trở thành quê hương thứ hai của những người con quê lúa Hưng Yên. Mỗi chuyến xe về nguồn, mỗi nén hương được thắp lên, mỗi câu chuyện được kể lại đều góp phần gìn giữ ký ức ấy, để ngọn lửa Long Đại tiếp tục được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, trở thành nguồn sức mạnh nuôi dưỡng lòng yêu nước và trách nhiệm với Tổ quốc.
Xúc động trước những hy sinh của đồng đội, Chủ tịch Hội cựu Thanh niên xung phong tỉnh Hưng Yên Đặng Văn Bộ cho hay, sự hy sinh của 16 chiến sĩ Đại đội C130 không chỉ là nỗi đau của mỗi gia đình, quê hương mà còn là tấm gương sáng ngời về ý chí vượt qua sự khốc liệt của chiến tranh. Các anh, các chị là biểu tượng của tinh thần thanh niên xung phong “Sống bám cầu, bám đường - Chết kiên cường, dũng cảm”.
Ngày nay, phát huy truyền thống, Hội cựu Thanh niên xung phong và Ban liên lạc Đại đội C130 vẫn tổ chức hành trình tri ân về lại bến phà Long Đại để dâng hương tưởng nhớ những người đồng chí, đồng đội, đồng hương đã mãi nằm lại nơi “tọa độ lửa” vì độc lập, tự do cho Tổ quốc. Hội đã vận động nguồn lực, hỗ trợ kinh phí cho 3 thân nhân gia đình liệt sĩ Đại đội C130 xây dựng nơi thờ tự cho các liệt sĩ với kinh phí 100 triệu đồng/gia đình.
Thời gian đang lặng lẽ khép lại cánh cửa của một thế hệ. Những người từng sống, chiến đấu và chứng kiến những năm tháng khốc liệt bên bến phà Long Đại nay đều đã ở tuổi xưa nay hiếm. Mỗi lần trở lại nơi này, họ lại nhắc tên những người đồng đội đã mãi mãi nằm lại sau trận bom tháng 9/1972. Có người lặng đi trước từng dòng chữ trên bia đá. Có người chỉ đứng nhìn dòng Long Đại rồi quay mặt lau vội giọt nước mắt.
Rồi sẽ đến một ngày, những người từng trực tiếp chứng kiến Long Đại trong khói lửa sẽ chỉ còn trong ký ức. Khi ấy, trách nhiệm kể lại câu chuyện này sẽ thuộc về những người đang sống hôm nay. Vì vậy, cuộc chạy đua hôm nay không còn là cuộc chạy đua với bom đạn mà là cuộc chạy đua để gìn giữ ký ức trước khi thời gian mang những nhân chứng cuối cùng đi xa.
Theo ông Lê Minh Tuấn, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Trị, Bến phà Long Đại là một trong những di tích tiêu biểu trên tuyến vận tải chiến lược Trường Sơn - đường Hồ Chí Minh huyền thoại. Từ một "tọa độ lửa" trong chiến tranh, Long Đại hôm nay đã trở thành "địa chỉ đỏ" mang giá trị lịch sử và nhân văn sâu sắc.
Ông Tuấn cho hay, bảo tồn di tích không thể chỉ dừng lại ở việc xây dựng bia tưởng niệm, tượng đài hay những công trình vật chất. Điều quan trọng hơn là phải giữ được những câu chuyện phía sau mỗi dấu tích, bởi chính ký ức nhân chứng, những hiện vật còn lại và câu chuyện về sự hy sinh mới làm cho lịch sử trở nên gần gũi, sống động với thế hệ hôm nay.
Do đó, cùng với tiếp tục sưu tầm tư liệu, hiện vật và ký ức nhân chứng, Quảng Trị đã hoàn thành số hóa dữ liệu về Bến phà Long Đại, tích hợp mã QR tại di tích để người dân, du khách có thể dễ dàng tiếp cận thông tin lịch sử. Những hình ảnh, hiện vật, câu chuyện về một thời chiến địa khốc liệt được lưu giữ bằng công nghệ, mở ra cách tiếp cận mới, giúp lịch sử không chỉ nằm trong những trang sách mà còn hiện hữu qua trải nghiệm trực quan, sinh động.
Bến phà Long Đại cũng được định hướng kết nối với hệ thống các "địa chỉ đỏ" trên vùng đất lửa Quảng Trị như: Nghĩa trang Liệt sĩ quốc gia Trường Sơn, Nghĩa trang Liệt sĩ quốc gia Đường 9, Thành cổ Quảng Trị, Đường 20 Quyết Thắng, Hang Tám Cô, Hiền Lương-Bến Hải... tạo thành hành trình giáo dục truyền thống, nơi mỗi điểm đến không chỉ kể một câu chuyện lịch sử mà còn gửi gắm thông điệp về giá trị của hòa bình và sự hy sinh của các thế hệ cha anh.
Theo Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Trị, khi lịch sử được kể bằng những câu chuyện chân thực, giàu cảm xúc và những phương thức phù hợp với thế hệ hôm nay, di tích sẽ không chỉ là nơi tưởng niệm quá khứ mà còn trở thành không gian giáo dục sống động, góp phần bồi đắp lòng biết ơn, niềm tự hào dân tộc và trách nhiệm đối với đất nước.
Chiều buông xuống Long Đại. Khói hương vẫn bảng lảng dưới khóm lúa vàng. Những đoàn người lặng lẽ dâng hương rồi đứng thật lâu trước bia đá khắc tên 16 liệt sĩ. Dòng Long Đại vẫn chảy, không còn chuyên chở những đoàn xe vượt bom đạn mà chuyên chở ký ức, lòng biết ơn và khát vọng hòa bình của các thế hệ hôm nay. Mười sáu bông lúa thép vẫn hướng lên bầu trời như mười sáu ngọn lửa bất tử. Chừng nào câu chuyện Long Đại còn được kể lại, chừng đó lời thề "Sống bám cầu, bám đường - Chết kiên cường, dũng cảm" vẫn tiếp tục được trao truyền, để lịch sử không chỉ được nhớ đến mà còn trở thành sức mạnh nâng bước những thế hệ sau./. (Hết)
