Trước sự phát triển nhanh của trí tuệ nhân tạo, thương mại điện tử và các nền tảng số, Việt Nam đang đẩy mạnh hoàn thiện thể chế, cải cách thủ tục và tăng cường thực thi quyền sở hữu trí tuệ.
Trước sự phát triển nhanh của trí tuệ nhân tạo, thương mại điện tử và các nền tảng số, Việt Nam đang đẩy mạnh hoàn thiện thể chế, cải cách thủ tục và tăng cường thực thi quyền sở hữu trí tuệ. Cùng với những đổi mới về pháp luật, yêu cầu đặt ra là chuyển từ xử lý vi phạm khi đã xảy ra sang chủ động phòng ngừa, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người dân, doanh nghiệp, qua đó xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch và thúc đẩy đổi mới sáng tạo.
*Hoàn thiện pháp luật, thích ứng với kinh tế số
Những năm gần đây, nhận thức về vai trò của sở hữu trí tuệ trong đời sống kinh tế, văn hóa và xã hội ngày càng được nâng cao. Việc bảo hộ sáng chế, nhãn hiệu, kiểu dáng công nghiệp và quyền tác giả không chỉ góp phần bảo vệ thành quả sáng tạo mà còn tạo động lực để các tổ chức, cá nhân đầu tư nghiên cứu, phát triển sản phẩm và khai thác giá trị tri thức.
Theo ông Lưu Hoàng Long, Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ), Việt Nam đang chú trọng hoàn thiện thể chế và nâng cao năng lực thực thi quyền sở hữu trí tuệ, đáp ứng những thay đổi nhanh chóng của môi trường kinh tế, công nghệ. Trong đó, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ năm 2025, có hiệu lực từ ngày 1/4/2026, là bước tiến quan trọng nhằm hoàn thiện khuôn khổ pháp lý về xác lập, bảo hộ và thực thi quyền.
Một trong những trọng tâm của luật là cải cách thủ tục hành chính, đẩy mạnh chuyển đổi số và rút ngắn thời gian xử lý đơn sở hữu công nghiệp. Thời hạn thẩm định nội dung đơn sáng chế được rút từ 18 tháng xuống 12 tháng, đơn nhãn hiệu từ 9 tháng xuống 5 tháng. Cơ chế thẩm định nhanh trong thời hạn 3 tháng đối với một số trường hợp cũng được bổ sung, góp phần đáp ứng nhu cầu bảo hộ của doanh nghiệp và nhà sáng tạo trong môi trường cạnh tranh ngày càng cao.
Luật đồng thời mở rộng phạm vi bảo hộ đối với một số đối tượng mới, trong đó có các sản phẩm phi vật lý như giao diện đồ họa, biểu tượng số và kiểu dáng của bộ phận không tách rời sản phẩm. Những điều chỉnh này phản ánh yêu cầu bảo hộ các tài sản trí tuệ hình thành từ quá trình phát triển công nghệ, thiết kế và kinh doanh trên môi trường số.
Đáng chú ý, các vấn đề liên quan đến trí tuệ nhân tạo (AI) được đề cập rõ hơn trong khuôn khổ pháp luật sở hữu trí tuệ. Việc khai thác dữ liệu để huấn luyện AI được đặt trong mối quan hệ với yêu cầu bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của chủ thể quyền; đồng thời, nguyên tắc bảo hộ sản phẩm do con người tạo ra góp phần làm rõ cơ sở xác lập quyền trong bối cảnh công nghệ phát triển nhanh. Cùng với đó, trách nhiệm của doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trung gian và đơn vị quản lý nền tảng số được chú trọng hơn. Các nền tảng thương mại điện tử, mạng xã hội cần tăng cường biện pháp bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, góp phần hạn chế tình trạng phân phối hàng hóa giả mạo nhãn hiệu, sử dụng trái phép nội dung và khai thác tài sản trí tuệ không được phép.
Bên cạnh hoàn thiện pháp luật chuyên ngành, việc xử lý hàng giả và các hành vi vi phạm trên thị trường cũng đòi hỏi sự phối hợp giữa nhiều lĩnh vực quản lý. Bộ Công Thương đang xây dựng dự án luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và Luật Thương mại, trong đó có đề xuất hoàn thiện quy định về hàng giả. Việc quy định khái niệm này ở cấp luật được kỳ vọng tạo cơ sở pháp lý thống nhất hơn cho công tác quản lý, phát hiện và xử lý vi phạm, đồng thời bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và doanh nghiệp chân chính.
Những động thái trên cho thấy bảo vệ sở hữu trí tuệ không thể tách rời việc hoàn thiện hệ thống pháp luật về thương mại, dân sự, hành chính và hình sự. Một khuôn khổ pháp lý đồng bộ sẽ tạo điều kiện để các cơ quan chức năng phối hợp hiệu quả hơn, đồng thời củng cố niềm tin của doanh nghiệp vào môi trường đầu tư, kinh doanh tại Việt Nam.
*Tăng cường thực thi, chủ động ngăn chặn vi phạm
Cùng với hoàn thiện thể chế, nâng cao hiệu quả thực thi quyền sở hữu trí tuệ là yêu cầu cấp thiết trước những phương thức vi phạm ngày càng đa dạng, đặc biệt trên môi trường số. Theo Cục trưởng Lưu Hoàng Long, các cơ quan chức năng từ trung ương đến địa phương đang tăng cường thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm, tập trung vào những lĩnh vực nhạy cảm như thương mại điện tử, hàng giả, hàng nhái và việc sử dụng trái phép tài sản trí tuệ trên nền tảng trực tuyến.
Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi bổ sung các biện pháp dân sự nhằm nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền trên không gian mạng. Tòa án có thể áp dụng các biện pháp như buộc gỡ bỏ, ẩn hoặc chặn truy cập nội dung vi phạm; tạm thời vô hiệu hóa khả năng truy cập thông tin, tài khoản, trang thông tin điện tử, ứng dụng hoặc các định danh địa chỉ Internet liên quan đến hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Tuy nhiên, việc xử lý các hành vi xâm phạm trên nền tảng xuyên biên giới vẫn đặt ra nhiều thách thức. Máy chủ hoặc pháp nhân của một số nền tảng không đặt tại Việt Nam, trong khi nội dung vi phạm có thể được phát tán nhanh chóng qua nhiều quốc gia và dịch vụ khác nhau. Vì vậy, theo ông Lưu Hoàng Long, chỉ dựa vào pháp luật sở hữu trí tuệ là chưa đủ; cần có sự phối hợp giữa các quy định về dân sự, hành chính, hình sự, thương mại điện tử và an ninh mạng, cùng cơ chế phối hợp liên ngành phù hợp.
Việc thành lập các tòa án chuyên trách về sở hữu trí tuệ tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh cũng được kỳ vọng góp phần nâng cao tính chuyên môn trong giải quyết tranh chấp, tăng hiệu quả bảo vệ quyền và tạo cơ sở để các chủ thể yên tâm đầu tư, khai thác tài sản trí tuệ.
Một động thái đáng chú ý là ngày 5/5/2026, Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng ký Công điện số 38/CĐ-TTg về tập trung chỉ đạo thực hiện quyết liệt các giải pháp đấu tranh, ngăn chặn và xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Công điện đặt mục tiêu tạo chuyển biến rõ nét trong công tác phòng, chống vi phạm, góp phần xây dựng môi trường đầu tư, kinh doanh minh bạch, lành mạnh và nâng cao uy tín quốc gia trong hội nhập quốc tế.
Theo kế hoạch được nêu trong công điện, các lực lượng chức năng tập trung triển khai biện pháp đấu tranh, ngăn chặn và xử lý vi phạm trên phạm vi toàn quốc từ ngày 7/5 đến ngày 30/5/2026, bảo đảm xử lý nghiêm theo quy định pháp luật, không có vùng cấm, không có ngoại lệ. Các lĩnh vực được chú trọng gồm bản quyền chương trình máy tính tại doanh nghiệp; bản quyền phim, âm nhạc, chương trình truyền hình và trò chơi điện tử trên môi trường mạng; hàng hóa giả mạo nhãn hiệu và các hành vi xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp.
Công điện cũng đặt mục tiêu bảo đảm số vụ việc xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ được xử lý tăng ít nhất 20% so với tháng 5/2025. Các bộ, ngành và địa phương được yêu cầu tăng cường kiểm tra, giám sát, tập trung xử lý những vụ việc nghiêm trọng, đồng thời chủ động phối hợp để tháo gỡ khó khăn trong quá trình thực thi.
Các địa phương thành lập tổ công tác liên ngành do Chủ tịch UBND tỉnh, thành phố làm tổ trưởng. Cơ chế này nhằm tăng cường phối hợp giữa các lực lượng, kịp thời phát hiện, xử lý vi phạm và tập trung nguồn lực vào những địa bàn, lĩnh vực trọng điểm. Sau đợt cao điểm, các bộ, ngành và địa phương tiếp tục rà soát, đánh giá kết quả, duy trì công tác đấu tranh thường xuyên, liên tục và có trọng tâm./.
