Thời gian qua, cấp ủy, chính quyền xã Tây Yên Tử (tỉnh Bắc Ninh) đã triển khai nhiều giải pháp nhằm bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, góp phần gìn giữ bản sắc độc đáo của đồng bào Dao.
Đồng bào dân tộc Dao ở xã Tây Yên Tử (tỉnh Bắc Ninh) sở hữu nhiều di sản văn hóa đặc sắc. Thời gian qua, cấp ủy, chính quyền địa phương đã triển khai nhiều giải pháp nhằm bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào người Dao, nhất là việc gìn giữ tiếng nói, trang phục, nghề thêu, dân ca và các nghi lễ truyền thống gắn với phát triển du lịch cộng đồng... Đây cũng là việc cụ thể hóa Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị ngày 7/1/2026 về phát triển văn hóa Việt Nam.
*Bảo tồn giá trị văn hóa độc đáo
Nằm dưới sườn Tây của núi Yên Tử, bản người Dao ở xã Tây Yên Tử từ lâu được biết đến là nơi lưu giữ nhiều nét văn hóa truyền thống đặc sắc. Tại Nhà văn hóa thôn Mậu, xã Tây Yên Tử, những ngày này thường bắt gặp hình ảnh các bà, các mẹ miệt mài bên khung thêu, tỉ mẩn tạo nên những chiếc khăn, áo, váy với hoa văn rực rỡ sắc màu.
Theo bà Bàn Thị Bình, ngày trước, các bé gái người Dao từ 5 - 6 tuổi đã được bà, mẹ dạy cách cầm kim, xâu chỉ và học những đường thêu đầu tiên. Hằng năm, mỗi người ít nhất phải tự tay thêu được vài đồ dùng cho mình để diện vào các ngày lễ, Tết. Những bộ trang phục ấy không chỉ là vật dụng thường ngày mà còn là hành trang quý giá theo các cô gái về nhà chồng. Vào những ngày hội, phiên chợ xuân, các thiếu nữ Dao lại khoác lên mình những bộ váy áo do chính tay mình thêu may, cùng những món trang sức bạc truyền thống, tạo nên sắc màu văn hóa riêng có của vùng cao Tây Yên Tử.
Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của đời sống hiện đại, nghề thêu truyền thống của người Dao đang đứng trước nguy cơ mai một. Ngày nay, số người còn kiên trì gắn bó và truyền dạy nghề cho thế hệ trẻ không còn nhiều.
Dù tuổi đã cao, mắt đã mờ và đôi tay không còn nhanh nhẹn như trước, nhưng bà Bàn Thị Bình vẫn đều đặn cầm kim mỗi ngày. Bà cho biết, từ năm 10 tuổi đã được mẹ hướng dẫn kỹ thuật may, thêu. Ngày ấy, mỗi khi rảnh rỗi, bà lại cùng bạn bè trong bản ngồi thêu bên nhau. Theo bà, nghề thêu không chỉ đòi hỏi sự khéo léo mà còn cần tính kiên trì, tập trung cao độ, bởi chỉ cần sai một mũi kim cũng phải tháo ra làm lại từ đầu. Từ đó đến nay, nghề thêu đã đi theo bà hơn 70 năm, trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần. Để truyền nghề cho lớp trẻ, năm 2012, bà Bàn Thị Bình cùng một số người cao tuổi trong bản đứng ra thành lập Câu lạc bộ truyền dạy nghề thêu miễn phí. Vào những ngày cuối tuần, dịp nghỉ hè, các thành viên trong Câu lạc bộ lại đi đến từng nhà, tuyên truyền, vận động người dân cho con em theo học nghề truyền thống.
Cùng với bảo tồn nghề thêu, những người Dao ở Tây Yên Tử thường xuyên thực hành điệu múa chuông truyền thống. Theo chị Lý Thị Hội, thôn Thanh Chung, xã Tây Yên Tử, chị đã học múa chuông được nhiều năm nay. Là người dân tộc Dao chị mong muốn lưu giữ, thực hành những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc mình. Những điệu múa chuông mang vũ điệu linh thiêng, thường được sử dụng trong nhiều nghi lễ truyền thống, đặc biệt là được dùng trong lễ cấp sắc (một nghi lễ quan trọng đối với đàn ông dân tộc Dao). Tín ngưỡng này là một loại hình sinh hoạt văn hóa đặc trưng của dân tộc và trở thành nhu cầu trong sinh hoạt văn hóa tâm linh, giúp người Dao gửi gắm niềm tin, ước vọng của mình.
Trong điệu múa chuông, chiếc chuông nhỏ bằng đồng là đạo cụ chính để tạo thành nhạc điệu nhịp nhàng, rộn ràng, khỏe khoắn. Mỗi bài múa đều có giai điệu, tiết tấu riêng và ý nghĩa khác nhau, gắn với từng nghi lễ trong đời sống cộng đồng. Trong lễ cấp sắc, điệu múa chuông thường do thầy cúng và các nam thanh niên thực hiện, kết hợp với lời khấn, mang ý nghĩa thiêng liêng, thể hiện niềm vui và sự trưởng thành của người được cấp sắc. Trong các nghi lễ như đám tang, lễ giải hạn hay làm vía, điệu múa mang ý nghĩa xua đuổi tà ma, tiễn biệt người đã khuất, đồng thời cầu mong bình an, sức khỏe cho những người còn sống.
Vào các lễ hội đầu năm, điệu múa chuông thể hiện ước vọng mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu; còn dịp cuối năm là lời tạ ơn tổ tiên, thần linh sau một năm lao động, sản xuất đạt nhiều kết quả tốt đẹp. Qua nhiều thế hệ, điệu múa chuông không chỉ là nghi lễ tín ngưỡng mà còn là di sản văn hóa góp phần gìn giữ bản sắc độc đáo của đồng bào Dao.
*Gắn bảo tồn văn hóa với phát triển du lịch cộng đồng
Được thiên nhiên ưu đãi cùng bản sắc truyền thống văn hóa, thôn Mậu có nhiều tiềm năng để phát triển du lịch cộng đồng, trải nghiệm. Hiện nay, thôn Mậu có 356 hộ với hơn 1.300 nhân khẩu, trong đó chủ yếu là đồng bào Dao. Người Dao có kho tàng văn hóa phong phú với tiếng nói, dân ca, nghề thêu, phong tục tập quán và nhiều tri thức dân gian quý giá. Đây chính là “tài sản vô giá” để địa phương phát triển du lịch cộng đồng theo hướng bền vững, gắn bảo tồn văn hóa với nâng cao đời sống người dân.
Chia sẻ về những khó khăn trong công tác bảo tồn văn hóa dân tộc Dao gắn với phát triển du lịch cộng đồng, anh Triệu Hữu Hà, thôn Thanh Chung, xã Tây Yên Tử cho biết, hoạt động du lịch tại địa phương vẫn còn nhiều hạn chế. Người dân chưa được đào tạo bài bản về kỹ năng làm du lịch nên năng lực tổ chức, phục vụ du khách còn yếu; thiếu tính liên kết trong xây dựng chuỗi giá trị giữa du lịch cộng đồng gắn với các sản phẩm OCOP; hoạt động còn nhỏ lẻ, mang tính tự phát. Anh Triệu Hữu Hà đề nghị cấp ủy, chính quyền địa phương có chính sách để bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa đồng bào người Dao từ những hoạt động cụ thể, gắn với đời sống, phong tục như: sưu tầm, phục dựng và duy trì các lễ hội truyền thống, trò chơi dân gian, làn điệu dân ca; khuyến khích việc mặc trang phục dân tộc trong các dịp lễ, sự kiện; mở rộng các câu lạc bộ dạy nghề thủ công truyền thống; đưa giáo dục văn hóa dân tộc vào trường học giúp thế hệ trẻ tự hào và ý thức bảo tồn bản sắc. Cùng với đó, xây dựng các sản phẩm du lịch đặc trưng vùng cao Tây Yên Tử như trải nghiệm “một ngày làm người Dao Tây Yên Tử” thông qua hoạt động leo núi, khám phá rừng già, hái thuốc nam…
Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch Hội đồng nhân dân xã Tây Yên Tử Lê Đức Thắng cho biết: Xã có diện tích tự nhiên hơn 132 km², dân số hơn 10.600 người, gồm 11 thôn. Do đặc thù miền núi, địa hình rộng, chia cắt, tỷ lệ đồng bào dân tộc thiểu số cao, xuất phát điểm kinh tế thấp cho nên Tây Yên Tử vẫn thuộc diện xã đặc biệt khó khăn của tỉnh Bắc Ninh. Nhưng với quyết tâm biến khó khăn thành lợi thế, nhất là tận dụng tài nguyên rừng rộng lớn hơn 10 nghìn ha, giá trị văn hóa bản địa, giá trị tâm linh đặc sắc gắn với không gian Yên Tử cùng truyền thống đoàn kết, cần cù của người dân, xã Tây Yên Tử đang chuyển mình mạnh mẽ, bộ mặt nông thôn mới ngày một khang trang, xanh, sạch, đẹp.
Đến nay, khu du lịch tâm linh sinh thái Tây Yên Tử và du lịch cộng đồng thu hút hơn 200 nghìn lượt khách mỗi năm. Nhằm bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa đồng bào dân tộc Dao, địa phương phấn đấu ngay trong năm 2026 nâng mức bố trí ngân sách dành cho văn hóa lên tối thiểu 2% tổng chi ngân sách xã hằng năm và tăng dần theo yêu cầu thực tế. Nhất là gắn kết bảo tồn văn hóa với quản lý, bảo vệ rừng, làm giàu hệ sinh thái du lịch và bản sắc địa phương, đồng thời chú trọng phát triển du lịch văn hóa cộng đồng, khai thác các giá trị bản sắc của đồng bào người Dao gắn với sinh kế dưới tán rừng.
Để phát huy tiềm năng, lợi thế của khu vực Tây Yên Tử, Bí thư xã Tây Yên Tử kiến nghị tỉnh Bắc Ninh quan tâm đầu tư tuyến đường tỉnh ĐT.291 kéo dài kết nối với tỉnh Quảng Ninh, góp phần phá thế độc đạo của Quốc lộ 279 hiện nay. Tuyến đường sau khi hoàn thành sẽ tăng cường kết nối liên vùng giữa Bắc Ninh và Quảng Ninh, tạo động lực phát triển hệ thống hạ tầng giao thông, du lịch, dịch vụ khu vực Tây Yên Tử; đồng thời, hình thành trục liên kết không gian du lịch tâm linh, sinh thái đặc sắc của vùng Đông Bắc, mở rộng cơ hội thu hút đầu tư, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội và hiện thực hóa mục tiêu đưa Bắc Ninh tiến gần hơn với biển./.
