Định hướng cốt lõi là chuyển đổi từ bán hàng trực tiếp và dùng tiền mặt sang kết hợp đa kênh (trực tiếp kết hợp trực tuyến), số hóa thông tin hộ kinh doanh, minh bạch nguồn gốc hàng hóa và ứng dụng công nghệ quản lý.
Chợ truyền thống từ lâu đã là một phần quen thuộc trong đời sống kinh tế, văn hóa của người Việt. Mỗi khu chợ đều gắn với sinh hoạt của cộng đồng, con người và câu chuyện của địa phương. Theo các chuyên gia, việc “bảo tồn giá trị văn hóa và vai trò gắn kết cộng đồng” của chợ cần được chú trọng.
Ngay nay, mô hình “chợ thông minh” và “chợ số” đang được thực hiện ở nhiều địa phương nhằm chuyển đổi số các khu chợ truyền thống, hiện đại hóa thương mại, đưa thói quen thanh toán và kinh doanh số đến tận các sạp hàng dân sinh. Đây cũng là bước đi cụ thể ở cơ sở nhằm thực hiện hiệu quả Nghị quyết 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
* Ứng dụng công nghệ quản lý
Theo các chuyên gia, việc “bảo tồn giá trị văn hóa và vai trò gắn kết cộng đồng” của chợ cần được chú trọng. Chuyển đổi chợ truyền thống không có nghĩa “xóa chợ” hay thay bằng siêu thị mà không gian giao lưu, văn hóa địa phương, chỗ tiêu thụ nông sản nhỏ lẻ vẫn được giữ. Điểm thay đổi là phương thức thanh toán, truy xuất nguồn gốc sẽ được nâng lên để phù hợp với thói quen tiêu dùng mới, nơi giao dịch phải minh bạch, có dữ liệu và kết nối được với các kênh phân phối hiện đại. Khi chợ được số hóa, địa phương sẽ có thêm công cụ điều hành thị trường, doanh nghiệp có thêm cửa ra cho hàng Việt, còn người tiêu dùng được hưởng dịch vụ tốt hơn mà vẫn giữ được bản sắc chợ Việt.
Hà Nội đặt mục tiêu đến năm 2028 sẽ triển khai thí điểm mô hình tiêu dùng số tại tối thiểu 10 điểm chợ, cụm hộ kinh doanh, thu hút 500 chủ thể tham gia và kết nối công khai 1.000 sản phẩm lên gian hàng số. Định hướng cốt lõi là chuyển đổi từ bán hàng trực tiếp và dùng tiền mặt sang kết hợp đa kênh (trực tiếp kết hợp trực tuyến), số hóa thông tin hộ kinh doanh, minh bạch nguồn gốc hàng hóa và ứng dụng công nghệ quản lý.
Ở Hà Nội đang thực hiện thí điểm nhiều mô hình chợ số. Trong đó, chợ Linh Lang và chợ Thành Công (phường Giảng Võ) thí điểm vận hành nền tảng số “Chợ Quen” và “Chợ 4.0” (với gần 300 hộ kinh doanh tại 2 chợ), giúp tiểu thương có thêm "mặt tiền" trên không gian mạng để giới thiệu hàng hóa và tiếp cận khách hàng mới mà không thay đổi quá nhiều thói quen bán hàng truyền thống. Mô hình này áp dụng "Đi chợ online, nhận tại quầy", giúp người dân mua sắm các mặt hàng tươi sống, nhu yếu phẩm hằng ngày từ các tiểu thương tại chợ truyền thống thông qua không gian số. việc triển khai nền tảng Chợ Quen giúp tiểu thương có thêm cách giới thiệu hàng hóa, tiếp cận khách hàng và mở rộng đầu ra cho sản phẩm. Người dân cũng có thể đặt mua hàng trực tuyến, thuận tiện hơn trong sinh hoạt hằng ngày. Các hộ được tập huấn, hỗ trợ mở tài khoản ngân hàng, tạo mã QR thanh toán miễn phí, sử dụng eTax Mobile; được hướng dẫn tra cứu, kê khai doanh thu và thực hiện nghĩa vụ thuế.
Song song với số hóa hoạt động kinh doanh, phường Giảng Võ triển khai mô hình “Chợ dân sinh bảo đảm an toàn thực phẩm”, gắn chuyển đổi số với kiểm soát nguồn gốc, chất lượng hàng hóa và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Phường tiếp tục đánh giá hiệu quả, lắng nghe ý kiến của người dân và hộ kinh doanh để hoàn thiện, nhân rộng. Mục tiêu không chỉ là hình thành những tuyến phố hay khu chợ thanh toán không dùng tiền mặt, mà từng bước xây dựng tuyến phố số, chợ số và cộng đồng kinh doanh số.
Phó Chủ tịch UBND phường Giảng Võ Nguyễn Anh Dũng thông tin, phường là địa bàn có hoạt động thương mại, dịch vụ phát triển nên đã xác định chuyển đổi số trong kinh doanh là giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý, tạo thuận lợi cho người dân và hộ kinh doanh. Việc này cần bắt đầu từ những công cụ thiết thực như phần mềm quản lý, hóa đơn điện tử, eTax Mobile và thanh toán không dùng tiền mặt. Cách làm của phường là đưa chuyển đổi số đến trực tiếp từng cơ sở kinh doanh, chú trọng hướng dẫn, hỗ trợ trực tiếp thay vì chỉ tuyên truyền với phương châm “đi từng ngõ, gõ từng nhà, rà từng người, cầm tay chỉ việc tại chỗ”.
* Hiệu quả kép
Thành phố Hồ Chí Minh đang đặt mục tiêu phát triển nhanh và bền vững, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và nâng cao chất lượng các hoạt động kinh tế - dịch vụ. Trong dòng chảy đó, chợ truyền thống cũng có cơ hội để tìm vị trí mới. Không chỉ là nơi mua bán hàng hóa, chợ có thể trở thành một không gian thương mại gắn với văn hóa, lịch sử và du lịch; nơi người dân tìm thấy những sản phẩm quen thuộc, còn du khách có thể cảm nhận một phần đời sống của thành phố thông qua những trải nghiệm rất đời thường.
Chợ Bến Thành là một hình ảnh, điểm đến quen thuộc của người dân, du khách mỗi khi đến Thành phố Hồ Chí Minh. Giá trị của chợ Bến Thành không chỉ nằm ở hoạt động thương mại. Đây còn là một không gian giao thoa giữa nhiều nét văn hóa và đời sống của thành phố. Đi qua nhiều giai đoạn phát triển, chợ Bến Thành chứng kiến sự thay đổi của phố phường, phương thức mua sắm và của chính người dân, du khách đến chợ.
Mô hình “chợ thông minh” và “chợ số” đang được UBND phường Bến Thành kết hợp cùng các ban ngành đẩy mạnh toàn diện, hướng tới chuẩn hóa dịch vụ quốc tế. Phường Bến Thành đã ra mắt lực lượng thanh niên xung kích chuyên trực tiếp xuống từng sạp hàng hướng dẫn tiểu thương cài đặt app, sử dụng tài khoản ngân hàng và ứng dụng dịch vụ công trực tuyến nhanh chóng. Không gian số quanh chợ cũng được mở rộng. Điển hình là cụm ga ngầm Metro Bến Thành ngay phía trước vừa được chọn làm điểm kết nối mô hình tích hợp giao thông công cộng lên ứng dụng định danh VNeID.
Việc thanh toán không dùng tiền mặt (Chợ 4.0) được thực hiện thông qua việc phổ biến mã QR ngân hàng, ví điện tử tại các sạp hàng để tiểu thương và người dân giao dịch nhanh chóng, hạn chế tiền lẻ và rủi ro tiền giả. Việc quản lý chợ đã thay đổi theo hướng hiện đại bằng việc ứng dụng phần mềm số hóa trong công tác quản lý ban quản lý chợ (quản lý hộ kinh doanh, thu phí, kiểm soát an ninh, phòng cháy chữa cháy và vệ sinh môi trường).
Ban quản lý chợ cũng thực hiện kết nối thương mại điện tử, đưa tiểu thương và sản phẩm từ chợ truyền thống lên các nền tảng số, mạng xã hội hoặc livestream bán hàng để mở rộng đầu ra. Ban quản lý đã hỗ trợ kinh phí lên tới gần 2 tỉ đồng giúp tiểu thương lắp đặt các máy bán hàng hiện đại tích hợp hóa đơn điện tử, giúp minh bạch nguồn gốc và giá cả hàng hóa, hạn chế triệt để tình trạng nói thách với khách du lịch...
Có thể thấy, ở nhiều nơi đang “từng bước nâng cấp hệ thống chợ truyền thống theo hướng văn minh, hiện đại, song vẫn bảo tồn giá trị văn hóa và vai trò gắn kết cộng đồng”, hướng tới mô hình “chợ thông minh” có ứng dụng công nghệ số, thanh toán không tiền mặt, minh bạch giá và kết nối tiêu thụ nông sản địa phương./.
