Dù còn nhiều khó khăn, làng nghề Phò Trạch vẫn duy trì được sự tồn tại như một minh chứng cho sức sống của giá trị truyền thống. Mỗi sản phẩm không chỉ phục vụ đời sống mà còn phản ánh sự cần mẫn và tay nghề của người thợ.
Tại Hội chợ Mùa Xuân 2026, giữa hàng trăm gian hàng, khu trưng bày của Huế thu hút sự chú ý với các sản phẩm đan từ cỏ bàng như túi, nón mang vẻ mộc mạc. Đằng sau những sản phẩm giản dị là câu chuyện gần 500 năm của làng Phò Trạch – ngôi làng ven sông Ô Lâu, nơi dòng nước đổ về phá Tam Giang. Được hình thành từ thời các chúa Nguyễn, vùng đất thường xuyên chịu lũ đã rèn luyện cho người dân khả năng thích nghi, trong đó nghề đan lát cỏ bàng trở thành sinh kế quan trọng qua nhiều thế hệ.
Cỏ bàng tại Huế có đặc điểm riêng: thân nhỏ, rỗng ruột, không xốp, đường kính khoảng 0,4 cm. Nhờ đó, sợi đan thanh, mịn, ít hút ẩm, hạn chế nấm mốc và có độ bền cao. So với cói miền Bắc hay cỏ bàng miền Tây, chất liệu Huế mang vẻ nhẹ và tinh tế hơn, phù hợp sản xuất các sản phẩm như túi xách, ví, mũ, nón và đồ mỹ nghệ phục vụ đời sống.
Tuy nhiên, làng nghề cũng đối mặt với nhiều thách thức. Sự cạnh tranh của sản phẩm công nghiệp giá rẻ khiến thị trường đồ thủ công bị thu hẹp. Mẫu mã thiếu đổi mới làm giảm khả năng tiếp cận người tiêu dùng trẻ. Nghề cỏ bàng vì thế thiếu lớp kế cận, chủ yếu do phụ nữ lớn tuổi duy trì, trong khi thu nhập ngày càng bấp bênh, đặt ra nguy cơ mai một giá trị truyền thống.
Từ thực tế đó, yêu cầu đổi mới được đặt ra: giữ kỹ thuật truyền thống nhưng cần cách tiếp cận mới về thiết kế và thị trường. Năm 2021, thương hiệu Maries được thành lập tại Huế, hướng đến tạo đầu ra ổn định và góp phần tái thiết sinh kế cho phụ nữ Phò Trạch. Doanh nghiệp lựa chọn phát triển theo hướng chiều sâu, chú trọng giá trị văn hóa và tính ứng dụng của sản phẩm thay vì chạy theo số lượng.
Quy trình sản xuất được tổ chức khép kín tại địa phương, từ xử lý nguyên liệu đến hoàn thiện sản phẩm. Lực lượng tham gia chủ yếu là phụ nữ nông thôn, qua đó tạo việc làm ổn định và hạn chế tình trạng lao động rời quê. Trên nền cỏ bàng truyền thống, các sản phẩm được bổ sung yếu tố sáng tạo thông qua họa tiết lấy cảm hứng từ văn hóa Việt Nam và mỹ thuật cung đình Huế như hoa sen, kiến trúc, phong cảnh cố đô. Sự tham gia của các bạn trẻ trong lĩnh vực mỹ thuật giúp sản phẩm vừa giữ được nét truyền thống, vừa phù hợp thị hiếu hiện đại.
Bên cạnh yếu tố thẩm mỹ, sản phẩm còn đáp ứng tiêu chí thân thiện môi trường. Nguyên liệu tự nhiên, quy trình sản xuất tôn trọng hệ sinh thái, không khai thác cạn kiệt tài nguyên. Các sản phẩm nhẹ, bền, dễ sử dụng, phù hợp với xu hướng tiêu dùng xanh đang gia tăng.
Các sản phẩm cỏ bàng đã được trao Chứng nhận Sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu cấp thành phố, ghi nhận về chất lượng và giá trị sử dụng, đồng thời đóng góp cho phát triển kinh tế địa phương. Đây là minh chứng cho khả năng tạo ra giá trị từ nguyên liệu bản địa và tay nghề truyền thống khi có sự tổ chức phù hợp.
Hiện nay, làng nghề Phò Trạch vẫn duy trì hàng trăm hộ sản xuất, nhiều gia đình gắn bó qua nhiều thế hệ. Tuy nhiên, sự cạnh tranh của các sản phẩm công nghiệp như nệm mút, nệm cao su tiếp tục tạo áp lực lớn. Thu nhập chưa cao khiến không ít lao động trẻ rời bỏ nghề, đặt ra bài toán về lực lượng kế cận.
Trước thực tế đó, một số người trẻ đã quay về làng, tìm hướng đi mới bằng cách đa dạng hóa sản phẩm như chiếu, túi xách, đồ trang trí từ bàng. Đồng thời, việc kết hợp làng nghề với du lịch trải nghiệm cũng mở ra triển vọng mới. Du khách không chỉ tham quan mà còn trực tiếp trải nghiệm quy trình sản xuất, qua đó hiểu hơn về đời sống và văn hóa địa phương.
Một số cơ sở sản xuất đã chủ động cải tiến mẫu mã, đầu tư bao bì, xây dựng thương hiệu, đưa sản phẩm vào hệ thống cửa hàng lưu niệm và điểm du lịch. Đây được xem là hướng đi quan trọng để nâng cao giá trị và mở rộng thị trường.
Trong bối cảnh xu hướng tiêu dùng xanh gia tăng, sản phẩm từ cỏ bàng với đặc tính tự nhiên, dễ phân hủy đang có thêm cơ hội tiếp cận thị trường, đặc biệt là khách du lịch và thị trường quốc tế.
Dù còn nhiều khó khăn, làng nghề Phò Trạch vẫn duy trì được sự tồn tại như một minh chứng cho sức sống của giá trị truyền thống. Mỗi sản phẩm không chỉ phục vụ đời sống mà còn phản ánh sự cần mẫn và tay nghề của người thợ. Việc bảo tồn và phát triển làng nghề vì thế không chỉ mang ý nghĩa kinh tế mà còn góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa địa phương trong bối cảnh hiện đại hóa./.
