Qua khảo sát, cơ quan chức năng nhận thấy K600 không phải là một hang đơn lẻ mà nằm trong cả một hệ thống hang động; nhiều dấu tích chiến tranh vẫn còn hiện hữu và đang tiếp tục được nghiên cứu, đối chiếu với tư liệu lịch sử phục vụ công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ.
Hơn nửa thế kỷ sau ngày hang Đá Sập (K600) ở thôn Lâm Tây, xã Hà Nha, thành phố Đà Nẵng bị bom đạn chiến tranh vùi lấp, hành trình tìm kiếm, quy tập hài cốt các Anh hùng liệt sĩ không chỉ dần làm sáng tỏ nơi yên nghỉ của những người đã ngã xuống mà còn hé mở thêm nhiều dấu tích về một căn cứ hậu cần của chiến trường Quảng Đà.
Giữa những cánh rừng già trên núi Sơn Gà, bên cạnh các di vật chiến tranh và hệ thống hang đá còn gần như nguyên trạng, một bức tường đá dài khoảng 150 m cùng một vọng gác bằng đá vừa được lực lượng chức năng phát hiện, góp thêm những mảnh ghép tái hiện không gian hoạt động của lực lượng cách mạng hơn nửa thế kỷ trước. Những dấu tích ấy đang kể lại câu chuyện về hang đá K600, nơi từng là điểm tập kết, trung chuyển của nhiều đơn vị hành quân qua chiến trường Quảng Đà.
Hành trình lên hang Đá Sập, phóng viên cùng lực lượng địa phương đi bộ hơn 1 km xuyên rừng, men theo những sườn đá dựng đứng, nhiều đoạn chỉ vừa một lối người đi. Càng lên cao, những khối đá lớn bị bom đánh sập năm 1969 vẫn nằm ngổn ngang trước cửa hang.
Không xa khu vực hang, theo chỉ dẫn của lực lượng địa phương, phóng viên ghi nhận một bức tường được xếp hoàn toàn bằng đá tự nhiên, chạy men theo sườn núi. Công trình dài khoảng 150 m, cao gần 1 m, có đoạn rộng khoảng 1,5 m, nối liền các mỏm đá trên đỉnh núi thành một tuyến liên hoàn. Những khối đá nặng từ vài chục đến hàng trăm kilogram được xếp chồng chắc chắn, các khe hở được chèn bằng đá nhỏ và đất. Dù đã trải qua hơn 50 năm mưa nắng, phần lớn kết cấu vẫn còn khá nguyên vẹn.
Cách đó khoảng 200 m, lực lượng dân quân địa phương phát hiện một vọng gác bằng đá nhô ra trên một mỏm núi. Từ vị trí này có thể quan sát khá rộng khu vực xung quanh và các hướng tiếp cận thôn Lâm Tây. Theo người dân địa phương, bức tường đá và vọng gác có thể là những công sự được bộ đội ta xây dựng để tận dụng địa hình tự nhiên, phục vụ cảnh giới và bảo vệ lực lượng trong thời kỳ chiến tranh.
Những phát hiện ấy khiến cựu chiến binh từng chiến đấu tại Quảng Đà không khỏi xúc động, bởi đó là những dấu tích hiếm hoi còn sót lại của một vùng căn cứ từng giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Ông Lê Huy Từ- Phó Ban Liên lạc Đoàn Pháo binh 575 (Mặt trận 44 Quảng Đà) cho biết, K600 là một trong những hệ thống hang đá lớn nhất của Lâm Tây. Không chỉ là nơi cất giữ lương thực, vũ khí, khu vực này còn là điểm dừng chân của nhiều đơn vị trước khi tiếp tục hành quân vào các chiến trường.
Theo ông Lê Huy Từ, trong những năm chiến tranh, Lâm Tây sở hữu hệ thống hang đá hiếm có, đủ điều kiện để bộ đội trú quân nhiều ngày. Những đơn vị từ phía Bắc hành quân vào chiến trường Quảng Đà hay lực lượng từ cánh Nam trở về đều phải dừng chân tại đây. Ban ngày, việc xuống đồng bằng gần như không thể do các tuyến đường luôn bị đối phương kiểm soát và phục kích. Chỉ khi trời tối, các đơn vị mới tiếp tục hành quân.
“Từ vùng B mang gạo về cũng tập kết ở đây rồi mới đưa về hậu cứ. Cứ hai, ba ngày lại có một chuyến như vậy. Hầu hết các đơn vị hành quân qua khu vực này đều phải nghỉ lại ở Lâm Tây”, ông Lê Huy Từ nhớ lại.
Những lời kể ấy phần nào lý giải vì sao giữa núi rừng hôm nay vẫn còn những dấu tích công sự bằng đá. Nếu K600 từng là điểm dừng chân của nhiều đơn vị trên tuyến hành quân Bắc - Nam của chiến trường Quảng Đà thì việc xây dựng các vị trí cảnh giới, che chắn và bảo vệ lực lượng là yêu cầu tất yếu.
Theo Đại tá Trần Hữu Ích, Chỉ huy trưởng Bộ Chỉ huy Quân sự thành phố Đà Nẵng, để triển khai công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ tại hang Đá Sập, đơn vị đã tổ chức xác minh thông tin, gặp gỡ nhiều nhân chứng lịch sử, thu thập tư liệu và tổ chức hội thảo khoa học nhằm từng bước làm rõ các dữ liệu liên quan. Qua khảo sát, cơ quan chức năng nhận thấy K600 không phải là một hang đơn lẻ mà nằm trong cả một hệ thống hang động; nhiều dấu tích chiến tranh vẫn còn hiện hữu và đang tiếp tục được nghiên cứu, đối chiếu với tư liệu lịch sử phục vụ công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ.
Thực tế khảo sát tại hiện trường cho thấy, ngoài bức tường đá và vọng gác, trong hang Đá Sập vẫn còn nhiều di vật chiến tranh như dép cao su, dép rọ, áo mưa, vải dù, dây thông tin, dao, ví cá nhân, lon cá hộp, bàn chải đánh răng, đạn súng AK cùng nhiều loại đạn cối, đạn pháo còn sót lại. Tại khu vực được xác định là nơi cửa hang bị đánh sập, lực lượng chức năng cũng đã phát hiện một đôi dép rọ nữ cùng đoạn xương người nằm lộ thiên.
Mỗi dấu tích được phát hiện không chỉ góp thêm cơ sở cho công tác xác minh lịch sử mà còn giúp hình dung rõ hơn về không gian sinh hoạt, chiến đấu và bảo đảm hậu cần của lực lượng cách mạng tại K600.
Qua các tài liệu xác minh, khoảng cuối tháng 4/1969, sau khi bị lộ vị trí, hang K600 bị máy bay và pháo binh đối phương đánh phá dữ dội, làm sập cửa hang và chôn vùi nhiều cán bộ, chiến sĩ bên trong. Hơn 50 năm sau, những người đồng đội còn sống vẫn luôn đau đáu mong một ngày có thể đưa các liệt sĩ trở về.
Ông Lê Huy Từ chia sẻ, trong nhiều năm, các cựu chiến binh từng nghĩ việc quy tập hài cốt gần như không thể thực hiện vì những khối đá lớn đã vùi kín cửa hang. Bởi vậy, nguyện vọng ban đầu của họ chỉ là dựng một bia ghi danh liệt sĩ để thân nhân và đồng đội có nơi thắp hương tưởng niệm. Điều mong mỏi nhất là đưa được các anh về quê hương. Nếu không thể quy tập đầy đủ thì vẫn mong nơi đây có bia tưởng niệm để trở thành địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống cho các thế hệ sau.
Theo ông Mai Thanh Sang, Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Hà Nha, địa phương luôn phối hợp với Bộ Chỉ huy Quân sự thành phố và Ban Liên lạc Đoàn Pháo binh 575 trong quá trình khảo sát, xác minh các dấu tích lịch sử tại hang Đá Sập. Trên cơ sở kết quả nghiên cứu, địa phương sẽ xem xét lập hồ sơ đề nghị công nhận khu vực này là di tích lịch sử cấp tỉnh nếu đáp ứng đầy đủ các tiêu chí theo quy định. Đây sẽ là nền tảng để bảo tồn những chứng tích chiến tranh còn lại, đồng thời phát huy giá trị giáo dục truyền thống.
Hành trình tìm kiếm các liệt sĩ tại hang Đá Sập vẫn đang tiếp tục. Cùng với những hài cốt và di vật chiến tranh được phát hiện, bức tường đá, vọng gác cùng hệ thống hang động ở K600 đang dần làm sáng rõ hơn bức tranh về một tuyến hậu cần từng giữ vai trò đặc biệt quan trọng của chiến trường Quảng Đà. Mỗi viên đá còn lại giữa núi rừng hôm nay không chỉ là chứng tích của chiến tranh mà còn là một phần ký ức lịch sử, nhắc nhở về sự hy sinh thầm lặng của những người lính đã góp phần giữ vững mạch sống của chiến trường vì độc lập, tự do của Tổ quốc./.
