Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI: Hoàn thiện pháp luật để phát triển hệ sinh thái xuất bản trong môi trường số
Đại biểu Quốc hội đề nghị bổ sung các quy định về trí tuệ nhân tạo (AI), xuất bản số và cơ sở dữ liệu ngành xuất bản nhằm đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số.
Đóng góp ý kiến tại tổ sáng 5/8 về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản trong khuôn khổ Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, đại biểu Quốc hội đề nghị bổ sung các quy định về trí tuệ nhân tạo (AI), xuất bản số và cơ sở dữ liệu ngành xuất bản nhằm đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số. Đồng thời, các ý kiến nhấn mạnh cần nâng cao chất lượng hoạt động của các nhà xuất bản, khắc phục những bất cập, sai phạm phát sinh trong thực tiễn.
* Đưa trí tuệ nhân tạo trong xuất bản vào luật
Cho rằng “tại thời điểm năm 2026 mà sửa một số vấn đề kỹ thuật của luật cũ năm 2012 thì đôi khi chúng ta chưa bắt kịp với xu thế”, đại biểu Nguyễn Vũ Trung (Thành phố Hồ Chí Minh) đề nghị chuyển từ tư duy quản lý xuất bản phẩm sang quản trị hệ sinh thái xuất bản trong môi trường số. Đây là tư duy bắt kịp sự phát triển khoa học công nghệ.
Theo đại biểu Trung, khoản 18 Điều 4 về “nội dung có tính chất xuất bản trên không gian mạng” hiện nay đang quá rộng. Nếu một tài liệu độc lập hoàn chỉnh được lưu trữ, phổ biến trên mạng đều có khả năng trở thành nội dung có tính chất xuất bản, thì ranh giới giữa xuất bản, báo chí, mạng xã hội, website, học liệu, cơ sở dữ liệu, nội dung do người dùng sáng tạo, truyền thông doanh nghiệp sẽ rất khó phân định.
Từ phân tích này, đại biểu đề nghị thiết kế thành ba tầng. Tầng thứ nhất là xuất bản phẩm, phải thông qua nhà xuất bản hoặc chủ thể được luật cho phép xuất bản. Tầng thứ hai là nội dung có tính chất xuất bản, đây là nội dung hoàn chỉnh độc lập, có cấu trúc tương đương xuất bản phẩm nhưng không thuộc tầng một. Tầng thứ ba là nội dung thông tin thông thường trên Internet (bài đăng mạng xã hội, website, blog, diễn đàn, nội dung tương tác) thì không điều chỉnh như hoạt động xuất bản.
Ông cũng đề nghị đưa AI (trí tuệ nhân tạo) trong xuất bản vào luật, bởi đây là xu hướng không tránh khỏi. Điều 7 dự thảo đã đề cập chính sách đầu tư cho ứng dụng trí tuệ nhân tạo vào hoạt động xuất bản, nhưng mới dừng ở chính sách khuyến khích, chưa giải quyết trách nhiệm pháp lý.
“Trong 5 đến 10 năm tới, AI có thể tham gia gần như toàn bộ chuỗi: từ bản thảo, dịch thuật, biên tập, minh họa, thiết kế, sách nói, marketing đến phân phối”, đại biểu nêu quan điểm, đồng thời cho rằng nên có nguyên tắc cụ thể: việc sử dụng hệ thống trí tuệ nhân tạo trong hoạt động xuất bản không làm thay đổi trách nhiệm của nhà xuất bản, tổng biên tập, biên tập viên và các chủ thể có liên quan đối với nội dung xuất bản phẩm theo quy định của luật này. Đồng thời nên giao cho Chính phủ quy định việc xác định nội dung do AI tạo ra, hoặc hỗ trợ tạo ra trong trường hợp cần thiết và bảo vệ quyền tác giả, phòng, chống giả mạo, sử dụng hình ảnh, giọng nói tổng hợp, truy xuất nguồn gốc nội dung số.
“AI được phép hỗ trợ xuất bản, nhưng AI không phải là chủ thể chịu trách nhiệm pháp lý thay con người”, ông Trung nhấn mạnh.
Đại biểu này đề nghị làm rõ nguyên tắc Nhà nước không kiểm duyệt tác phẩm trước khi xuất bản, bảo đảm các quy định trong luật không tạo ra một cơ chế tiền kiểm trên thực tế; áp dụng nguyên tắc Nhà nước quản lý bằng tiêu chuẩn, điều kiện, minh bạch thông tin, dữ liệu và hậu kiểm và nhà xuất bản chịu trách nhiệm trước pháp luật về quyết định xuất bản.
Ủng hộ việc xây dựng hệ thống thông tin, cơ sở dữ liệu chuyên ngành bao gồm cơ sở dữ liệu quốc gia về xuất bản, song theo đại biểu Trung, cần thiết kế theo nguyên tắc một lần khai báo và nhiều lần sử dụng. Nhà xuất bản không phải gửi cùng một thông tin nhiều lần cho cơ quan đăng ký, lưu chiểu, cơ quan quản lý thư viện, báo cáo thống kê. Những thông tin, dữ liệu đã được tổ chức, cá nhân cung cấp hợp pháp và có cơ sở dữ liệu nhà nước thì cơ quan nhà nước không yêu cầu cung cấp lại, trừ trường hợp cần cập nhật hoặc pháp luật có quy định khác.
Bên cạnh đó, cần làm rõ một cuốn sách điện tử được cập nhật thường xuyên như sách điện tử (ebook), sách nói (audiobook) hay sách tương tác, xuất bản đa phương tiện, các dữ liệu xuất bản… có phải xin quyết định xuất bản lại mỗi lần cập nhật hay không. Trong xu hướng sách điện tử phát triển rất mạnh, thường xuyên cập nhật, mỗi lần cập nhật lại xin phép sẽ tạo ra rào cản nhất định.
* Nhà xuất bản phải có đủ tầm
Phản ánh ý kiến cử tri Thành phố Hồ Chí Minh, đại biểu Trần Thị Diệu Thúy đánh giá, luật hiện mới nêu các phương thức quản lý, quản trị ngành xuất bản theo phương thức truyền thống, chưa cập nhật đầy đủ và định hướng kịp thời với sự phát triển mạnh mẽ của khoa học công nghệ hiện đại, cũng như việc đầu tư phát triển không gian văn hóa đọc.
Theo đại biểu Thúy, luật cần bổ sung các quy định về trí tuệ nhân tạo, ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu số, sử dụng dữ liệu đào tạo để huấn luyện AI trong hoạt động xuất bản.
Cho biết lĩnh vực xuất bản thời gian qua “có nhiều lùm xùm”, gây băn khoăn trong dư luận xã hội, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định, đại biểu tỉnh Khánh Hòa nêu yêu cầu, sửa Luật Xuất bản lần này phải khắc phục được những thực tế đó.
Phó Chủ tịch Quốc hội nêu thực tế, hiện nay cả nước có trên 50 nhà xuất bản, nhưng quy mô và năng lực hoạt động rất khác nhau. Có những nhà xuất bản rất xuất sắc, sở hữu đội ngũ biên tập viên hùng hậu và chuyên nghiệp. Ngược lại, có nhà xuất bản lực lượng rất mỏng, xuất bản ra những tác phẩm lỗi, sai đến mức giám đốc, cán bộ bị khởi tố như Nhà xuất bản Hội Nhà văn vừa qua. Cũng có những nhà xuất bản “lực lượng rất ít và cứ đem sách nước ngoài ra dịch, rồi đem in bán, vi phạm bản quyền và nếu người ta kiện thì ảnh hưởng cả uy tín quốc gia”.
“Nhà xuất bản mà đi xuất bản tác phẩm đi ngược lại đường lối chính sách, xúc phạm lãnh tụ, danh nhân văn hóa, kỳ thị dân tộc, bịa đặt. Luật sửa phải khắc phục được những điều đó. Nhà xuất bản mà không đủ trình độ, kém quá thì phải giải tán”, ông nói.
Theo đại biểu tỉnh Khánh Hòa, nhà xuất bản phải có đủ tầm, có đội ngũ biên tập viên có phẩm chất chính trị, đạo đức và trình độ chuyên môn về lĩnh vực. Ví dụ Nhà xuất bản về văn hóa thì phải gồm các chuyên gia về văn hóa. Nhà xuất bản về nông nghiệp thì biên tập viên phải có trình độ về nông nghiệp.
Phó Chủ tịch Quốc hội cũng chỉ ra sự bất hợp lý trong quy định tại khoản 1, Điều 3 dự thảo luật về vị trí, mục đích, nguyên tắc hoạt động của xuất bản. “Hoạt động xuất bản thuộc lĩnh vực văn hóa, tư tưởng của Đảng, Nhà nước và nhân dân, đồng thời là ngành kinh tế công nghệ, bộ phận quan trọng của công nghiệp văn hóa và hạ tầng tri thức quốc gia, giữ vai trò hạt nhân trong hệ sinh thái kiến tạo các giá trị”.
“Xuất bản có giữ vai trò hạt nhân được không? Hệ sinh thái kiến tạo là cái gì? Hệ sinh thái kiến tạo các giá trị thì là giá trị gì?", ông đặt ra hàng loạt câu hỏi.
Cũng ở Điều 3, khoản 4 có nêu “tổ chức, cá nhân tham gia hoạt động xuất bản có trách nhiệm tuân thủ chuẩn mực đạo đức xã hội, đạo đức nghề nghiệp". Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định cho rằng, điều quan trọng nhất là tuân thủ pháp luật và đề nghị phải bổ sung quy định có tính nguyên tắc này.
Đề cập đến quy định “tài liệu không kinh doanh”(khoản 6 Điều 4), bao gồm tài liệu tuyên truyền chủ trương đường lối của Đảng, chính sách pháp luật Nhà nước, tài liệu hướng dẫn phòng, chống thiên tai, dịch bệnh, bảo vệ môi trường, tài liệu giới thiệu kỷ yếu, tài liệu lịch sử Đảng địa phương, Phó Chủ tịch Quốc hội bày tỏ không đồng tình. Ông lý giải, sách luật, sách lịch sử địa phương vẫn bán được, chỉ không thuộc diện kinh doanh theo quy định của pháp luật hoặc theo quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền./.
