Nằm nơi điểm giao hòa của hai dòng Nậm Nơn và Nậm Mộ, cây đa cổ thụ tại di tích đền Vạn - Cửa Rào, bản Cửa Rào 1, xã Tương Dương, Nghệ An không chỉ là di sản, một biểu tượng tâm linh mà còn là "pho sử sống" chứng kiến bao thăng trầm của vùng đất miền Tây xứ Nghệ.
Việc bảo tồn gắn liền với phát huy giá trị di sản này đang mở ra hướng đi mới cho du lịch văn hóa, sinh thái của địa phương.
* Huyền tích về vị Đốc tướng
Khi đặt chân đến đền Vạn - Cửa Rào, ấn tượng đầu tiên với du khách không phải là những đường nét kiến trúc chạm trổ cầu kỳ, mà chính là chiếc bóng khổng lồ của cây đa cổ thụ, vươn rộng như một lọng che huyền bí bao bọc toàn bộ ngôi đền.
Cây đa ở đây là "người gác đền" tận tụy. Theo các bậc cao niên trong bản, cây đa đã có từ hàng thế kỷ trước, bám rễ sâu vào lòng đất của vùng biên viễn. Tích xưa kể rằng, cây mọc lên chính tại nơi Đốc tướng Đoàn Nhữ Hài cùng binh sĩ nhà Trần đã ngã xuống trong trận chiến dẹp giặc Ai Lao bảo vệ bờ cõi vào thế kỷ XIV. Người dân tin rằng, nhựa sống của cây là dòng máu nóng của các anh hùng năm xưa, còn tán lá xòe rộng là cánh tay bảo bọc của vị tướng quân đối với dân bản.
Ông Trần Văn Tân (84 tuổi, ở bản Cửa Rào 1, xã Tương Dương) một người dân gắn bó cả đời với ngôi đền, xúc động chia sẻ: "Đã bao mùa lũ quét đi qua, bao trận bom đạn dội xuống vùng ngã ba sông này, nhưng cây vẫn đứng vững. Chỉ cần nhìn thấy màu xanh bát ngát của cây giữa mùa nắng cháy, chúng tôi biết mình luôn được che chở".
Sự gắn kết giữa cây đa và ngôi đền tạo nên một không gian văn hóa đặc thù. Nếu đền Vạn là nơi gửi gắm niềm tin tâm linh qua các nghi lễ thờ phụng, thì cây đa cổ thụ lại là điểm kết nối giữa con người với thiên nhiên. Những rễ phụ to như cột nhà đâm thẳng xuống đất, tạo thành những hình thù kỳ dị nhưng uy nghiêm, gợi nhắc về sức sống mãnh liệt của cộng đồng các dân tộc Thái, Khơ Mú, Mông trên vùng đất này.
Với giới trẻ, đền Cửa Rào và cây đa cổ thụ không phải là một "vùng cấm" khô cứng. Đó là một không gian văn hóa mở, nơi họ tìm thấy sự cân bằng giữa nhịp sống hiện đại và những giá trị văn hóa lịch sử của quê hương. Những bước chân chạy nhảy, những trò chơi dân gian dưới tán cây đa và tiếng cười trẻ thơ chính là minh chứng cho sức sống bền bỉ của di sản trong lòng thế hệ trẻ.
"Nhà trường thường tổ chức các buổi sinh hoạt, vẽ tranh hoặc chụp ảnh check-in tại đây. Sự cổ kính của gốc đa, mái đền kết hợp với trang phục truyền thống của đồng bào dân tộc Thái chúng em tạo nên những khung hình rất riêng. Qua những bức ảnh chia sẻ trên mạng xã hội, chúng em muốn giới thiệu cho bạn bè khắp nơi biết rằng Nghệ An có những điểm đến tuyệt vời và giàu văn hóa như thế", em Vi Thảo My, học sinh Trường THCS Xá Lượng, xã Tương Dương hào hứng chia sẻ.
* Điểm tựa tâm linh "hút" du khách
Những năm gần đây, đền Vạn - Cửa Rào cùng cây đa cổ thụ không còn bó hẹp trong phạm vi tín ngưỡng địa phương mà đã trở thành điểm đến hấp dẫn trên bản đồ du lịch Nghệ An. Đặc biệt, vào mỗi dịp lễ hội đền Vạn (từ ngày 20 đến 22 tháng Giêng), hàng vạn lượt du khách thập phương đã đổ về đây để chiêm bái và thưởng ngoạn vẻ đẹp kỳ vĩ của thiên nhiên.
Sức hút của di tích nằm ở sự tổng hòa giữa yếu tố lịch sử và trải nghiệm văn hóa bản địa. Du khách đến đây không chỉ để cầu an dưới bóng đa cổ thụ mà còn được đắm mình trong không gian văn hóa đặc sắc với tiếng cồng chiêng, điệu múa xòe, hay thử sức với bắn nỏ, đẩy gậy. Hình ảnh cây đa cổ thụ bên bến sông Lam trở thành bối cảnh tuyệt đẹp cho những bộ ảnh check-in mang đậm màu sắc hoài cổ và tâm linh.
Cây đa có đường kính rất lớn, gốc cây nhiều người ôm không xuể với hệ thống rễ phụ chằng chịt bám sâu vào lòng đất, tạo nên hình thế vững chãi, uy nghiêm. Khi đứng dưới gốc đa phóng tầm mắt ra xa, người ta thấy sự giao thoa giữa thiên nhiên hùng vĩ và sự tĩnh lặng của không gian tâm linh, tạo nên một cảm giác thư thái, tách biệt khỏi sự ồn ào của thế giới bên ngoài.
Nhận định về tiềm năng này, ông Trần Văn Hiền, Trưởng phòng Văn hóa, Xã hội xã Tương Dương cho biết: "Đền Vạn - Cửa Rào và cây đa cổ thụ là tài sản vô giá của xã Tương Dương. Đây là hạt nhân trong chiến lược phát triển du lịch tâm linh gắn liền với du lịch sinh thái và cộng đồng của địa phương. Chúng tôi xác định, phát triển du lịch không chỉ là khai thác mà phải đi đôi với bảo tồn. Cây đa cổ thụ không chỉ là cảnh quan, nó là linh hồn của di tích, là sợi dây gắn kết quá khứ với hiện tại. Cây đa ấy, ngôi đền ấy không chỉ là điểm đến, mà còn là nơi nhắc nhở mỗi người về cội nguồn, về lòng tự hào dân tộc và trách nhiệm gìn giữ những giá trị văn hóa ngàn đời của cha ông trên mảnh đất này”.
Hiện nay, xã Tương Dương đang tích cực triển khai các chương trình liên kết du lịch, đưa đền Vạn - Cửa Rào vào tour tuyến chính Vinh - Cửa Rào - Mường Lống. Việc kết nối di tích này với các điểm du lịch cộng đồng, thưởng thức ẩm thực đặc trưng như cá mát, lợn đen, gà nướng và rượu cần đang tạo nên sức hấp dẫn khó cưỡng đối với những người yêu thích khám phá.
Những điểm đến giàu tính lịch sử này đang được xã Tương Dương chú trọng đầu tư, làm mới bằng những trải nghiệm du lịch xanh và văn hóa tâm linh bền vững. Tuy nhiên, thách thức đặt ra là làm sao để hiện đại hóa hạ tầng du lịch mà không phá vỡ đi không gian tĩnh lặng, thiêng liêng vốn có. Chính quyền địa phương đang kêu gọi đầu tư vào các dịch vụ phụ trợ quanh khu vực đền theo hướng thân thiện với môi trường, đảm bảo cây đa cổ thụ và ngôi đền vẫn luôn là "lá phổi xanh" và "trung tâm văn hóa" của vùng./.
