Chính quyền và người dân địa phương mong muốn sớm khôi phục di tích nhằm gìn giữ giá trị lịch sử, văn hóa, tri ân tiền nhân và phát triển du lịch.
Từng là nơi thờ phụng Chúa Tiên Nguyễn Hoàng - người đặt nền móng cho sự nghiệp mở cõi về phương Nam của các chúa Nguyễn, di tích chùa Long Phước tại xã Cồn Tiên (tỉnh Quảng Trị) nay chỉ còn là những dấu tích giữa cây cối, cỏ dại um tùm. Dù đã được xếp hạng di tích lịch sử cấp tỉnh từ năm 2004, công trình vẫn chưa được phục dựng. Chính quyền và người dân địa phương mong muốn sớm khôi phục di tích nhằm gìn giữ giá trị lịch sử, văn hóa, tri ân tiền nhân và phát triển du lịch.
* Di tích hàng trăm năm tuổi bị lãng quên
Nằm trên vùng đất Cồn Tiên giàu truyền thống lịch sử, di tích miếu thờ Chúa Tiên Nguyễn Hoàng (còn gọi là chùa Long Phước) từng là nơi thờ tự linh thiêng của người dân địa phương. Tuy nhiên, trải qua hàng trăm năm cùng những biến thiên của lịch sử, công trình hiện chỉ còn những dấu tích nền móng, chân cột và vật liệu kiến trúc xưa.
Ghi nhận của phóng viên TTXVN tại khu vực di tích, không gian nơi đây gần như bị bao phủ bởi cây cối và cỏ dại. Bên dưới, cỏ mọc um tùm, nhiều đoạn cao quá đầu gối khiến việc tiếp cận di tích gặp không ít khó khăn. Khu vực không có lối đi rõ ràng, muốn vào bên trong phải len qua những khoảng cỏ rậm rạp dưới các tán cây lớn. Giữa không gian hoang phế, những chân cột bằng đá từng nâng đỡ hệ thống cột gỗ lim của ngôi chùa vẫn còn. Các tảng đá nằm thành từng hàng, phần lớn phủ rêu phong, có vị trí bị cây cỏ che khuất. Những hiện vật còn lại phần nào gợi nhớ quy mô của công trình kiến trúc từng tồn tại trên vùng đất này.
Ông Lê Phước Hiếu, Phó Trưởng phòng Kinh tế xã Cồn Tiên cho biết, trước đây, ngôi chùa được xây dựng với hệ thống cột gỗ lim trên các chân đá kiên cố. Trải qua chiến tranh và những biến động của thời gian, công trình dần hư hỏng. Sau chiến tranh, một số cấu kiện gỗ bị tháo dỡ, đưa ra khỏi khu vực khiến ngôi chùa không còn giữ được hình dáng ban đầu. Những chân cột đá, tảng đá và gạch cổ còn lại có ý nghĩa quan trọng trong việc nghiên cứu, xác định quy mô, kiến trúc công trình, cần được khảo sát, đánh giá và có phương án bảo vệ.
Không chỉ mang giá trị kiến trúc, di tích còn gắn với những câu chuyện lịch sử về Chúa Tiên Nguyễn Hoàng và quá trình hình thành vùng đất Cồn Tiên. Theo các tư liệu lịch sử, năm 1558, ông được giao trấn thủ Thuận Hóa. Khi đó, đây là vùng đất còn nhiều khó khăn, thường xuyên xảy ra chiến tranh, mất mùa. Với những chính sách an dân, khuyến khích sản xuất, khai khẩn đất đai, ông từng bước ổn định đời sống, thu hút cư dân đến sinh sống, lập làng. Đặc biệt, năm 1572, tướng nhà Mạc là Lập Bạo mang quân tiến đánh Nguyễn Hoàng nhưng thất bại. Sau chiến thắng, Nguyễn Hoàng thực hiện chính sách khoan dung, không giết những binh lính đầu hàng mà cho họ đến ở đất Cồn, lập nên 36 phường thuộc tổng Bái Ân.
Theo ông Lê Phước Hiếu, chính sách an dân và phát triển kinh tế của Chúa Tiên Nguyễn Hoàng đã góp phần đưa vùng đất này từ nơi thường xuyên xảy ra mất mùa trở thành khu vực có nền nông nghiệp phát triển, thu hút ngày càng nhiều cư dân từ phía Bắc vào sinh sống. Để tưởng nhớ công lao của ông, người dân đã lập miếu thờ, duy trì việc hương khói qua nhiều thế hệ.
Ông Hồ Nguyên Cường (một cao niên ở làng An Nha, xã Cồn Tiên) cho biết, trước đây vào giờ Tý ngày 28/8 âm lịch hằng năm, nơi đây diễn ra lễ cúng Chúa rất lớn, quan dân nhiều làng ở xứ Cồn Tiên đều đến dự. Nhiều năm có cả quan huyện cũng đến tế. Gọi là chùa nhưng ở đây không thờ Phật mà chỉ thờ Chúa và cúng tế theo phong tục truyền thống dân gian.
Theo sử liệu triều Nguyễn, năm 1695, Chúa Nguyễn Phúc Chu cho đặt chức từ thừa để trông coi miếu thờ. Đến năm 1823, vua Minh Mạng cho chuyển miếu thành chùa, cấp trước cho 100 lạng bạc để xây dựng; sau đó cấp thêm 300 quan tiền và miễn tô thuế hơn 70 mẫu ruộng đất công phục vụ việc thờ cúng, đặt 3 người từ phu (người coi sóc chùa). Công trình từ đó được biết đến với tên gọi chùa Long Phước.
Ông Nguyễn Hoàn, nguyên Phó Giám đốc Sở Thông tin và Truyền thông tỉnh Quảng Trị (cũ), người có nhiều năm quan tâm, tìm hiểu các di tích lịch sử trên địa bàn cho biết, miếu thờ Chúa Tiên Nguyễn Hoàng tại làng An Nha, xã Gio An, huyện Gio Linh trước đây (nay là xã Cồn Tiên) là địa chỉ có giá trị đặc biệt trong hệ thống di tích gắn với quá trình dựng nghiệp của Chúa Tiên Nguyễn Hoàng trên đất Quảng Trị. Qua khảo sát thực địa trước đây, khu vực di tích còn 20 trụ đá, được bố trí thành 4 hàng, mỗi hàng 5 trụ, cùng những đoạn tường đá bao quanh. Những dấu tích này cho thấy, công trình từng có quy mô tương đối lớn, được xây dựng công phu, thể hiện sự tôn kính của người dân đối với Chúa Tiên Nguyễn Hoàng. Theo ông Nguyễn Hoàn, việc nghiên cứu, bảo tồn những dấu tích còn lại không chỉ làm rõ thêm lịch sử hình thành công trình mà còn góp phần gìn giữ một địa chỉ văn hóa gắn với thời kỳ mở cõi của dân tộc.
* Mong sớm phục dựng để phát huy giá trị di sản
Ngày 20/8/2004, UBND tỉnh Quảng Trị đã xếp hạng chùa Long Phước là di tích lịch sử cấp tỉnh. Tuy nhiên, sau hơn 20 năm được công nhận, công trình vẫn chưa được phục dựng, trong khi những dấu tích còn lại tiếp tục chịu tác động của thời gian và điều kiện tự nhiên.
Theo ông Lê Phước Hiếu (Phó Trưởng phòng Kinh tế xã Cồn Tiên), di tích có vị trí đặc biệt trong đời sống văn hóa, tâm linh của người dân địa phương. Trước đây, khu vực dựng miếu được lựa chọn kỹ về địa thế, cảnh quan, gắn với hệ thống giếng cổ, dòng nước và những gò đất tự nhiên. Người dân quan niệm đây là vị trí có phong thủy tốt nhất của vùng Cồn Tiên và dành để thờ phụng Chúa Tiên Nguyễn Hoàng, thể hiện lòng thành kính đối với người có công khai phá vùng đất. Qua nhiều thế hệ, người dân vẫn lưu truyền những câu chuyện, phong tục gắn với nơi thờ tự. Trong các dịp lễ cúng, không chỉ người dân mà cả quan lại địa phương trước đây cũng tham gia, góp phần tạo nên không gian sinh hoạt tín ngưỡng có ý nghĩa đối với cộng đồng. Tuy nhiên, khi công trình không còn, các hoạt động thờ tự cũng dần mai một, những dấu tích lịch sử bị cây cối bao phủ nên chưa được giới thiệu rộng rãi đến người dân và du khách.
Ông Lê Phước Hiếu cho biết, địa phương mong muôn các cấp, ngành và những tổ chức, cá nhân quan tâm đến di sản chung tay hỗ trợ nguồn lực để sớm phục dựng công trình. Theo tính toán sơ bộ, kinh phí phục dựng ngôi chùa khoảng 5 tỷ đồng, tuy nhiên việc huy động nguồn lực còn gặp nhiều khó khăn. Trước đây đã có doanh nghiệp bày tỏ mong muốn hỗ trợ kinh phí xây dựng nhưng do điều kiện sản xuất, kinh doanh không thuận lợi nên chưa thể triển khai. Trước mắt, địa phương mong muốn huy động khoảng 300 triệu đồng để xây dựng sa bàn mô phỏng kiến trúc ngôi chùa xưa. Đây được xem là giải pháp bước đầu giúp người dân, du khách hình dung rõ hơn về diện mạo công trình; đồng thời phục vụ công tác tuyên truyền, giới thiệu giá trị lịch sử của di tích. Những tư liệu liên quan đến kích thước, quy mô, kiến trúc ngôi chùa được cho là còn lưu giữ trong châu bản triều Nguyễn. Nếu được nghiên cứu, đối chiếu đầy đủ, các tài liệu này sẽ là cơ sở quan trọng để xây dựng phương án phục dựng phù hợp với kiến trúc nguyên gốc. Quá trình phục dựng cần có sự tham gia của các nhà sử học, chuyên gia khảo cổ, kiến trúc và cơ quan quản lý di sản, bảo đảm bảo vệ những dấu tích còn lại và tuân thủ quy định của pháp luật.
Theo ông Đỗ An Chung, Phó Chủ tịch UBND xã Cồn Tiên, địa phương có nhiều tiềm năng phát triển du lịch nhờ sở hữu các di tích lịch sử, văn hóa cùng hệ thống cảnh quan thiên nhiên đặc sắc. Đặc biệt, hệ thống 14 giếng cổ Gio An có lịch sử hơn 2.000 năm là điểm đến mang giá trị văn hóa, kiến trúc độc đáo. Nếu được phục dựng, miếu thờ Chúa Tiên Nguyễn Hoàng có thể kết nối với hệ thống giếng cổ, các di tích gắn với thời kỳ mở cõi của các chúa Nguyễn, Nghĩa trang Liệt sĩ quốc gia Trường Sơn và những địa danh lịch sử khác, hình thành các tuyến du lịch văn hóa, tâm linh, du lịch về nguồn giàu ý nghĩa. Việc kết nối các điểm đến không chỉ góp phần giới thiệu, quảng bá giá trị lịch sử, văn hóa của địa phương mà còn tạo điều kiện phát triển du lịch cộng đồng, du lịch trải nghiệm, từng bước tạo sinh kế, nâng cao thu nhập cho người dân. Địa phương mong muốn được quan tâm đầu tư chỉnh trang cảnh quan, xây dựng lối đi, hệ thống thông tin giới thiệu lịch sử và từng bước hoàn thiện các điều kiện phục vụ khách tham quan.
Việc sớm quan tâm bảo tồn, phục dựng di tích không chỉ đáp ứng nguyện vọng của chính quyền và người dân xã Cồn Tiên mà còn góp phần gìn giữ ký ức lịch sử, tri ân tiền nhân, phát huy giá trị di sản và tạo thêm nguồn lực phát triển du lịch văn hóa trên vùng đất Quảng Trị anh hùng./.
