Tăng năng lực giám định ADN để hơn 207.000 hài cốt liệt sĩ có thêm cơ hội được xác định danh tính
Việc số hóa giúp quản lý chính xác mẫu, kết nối dữ liệu ADN, hạn chế nhầm lẫn và góp phần đẩy nhanh quá trình xác định danh tính liệt sỹ.
Công tác xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin đang được triển khai đồng thời bằng phương pháp thực chứng và giám định ADN, trong đó việc ứng dụng các công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới đang được đẩy mạnh nhằm nâng cao khả năng xác định danh tính đối với những mẫu hài cốt có mức độ phân hủy cao.
Quyết định số 150/QĐ-TTg ngày 14/1/2013 về xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin là văn bản nền tảng, đặt cơ sở cho việc triển khai công tác giám định ADN xác định danh tính hài cốt liệt sĩ từ năm 2013 đến nay.
Mở rộng ứng dụng công nghệ NGS-SNP
Theo phân công của Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ (Ban Chỉ đạo quốc gia 515), trong Chiến dịch 500 ngày đêm, các đơn vị được giao hoàn thành giám định đối với 18.000 mẫu hài cốt liệt sĩ, tập trung trước vào hơn 17.000 mẫu đã được lấy trước thời điểm Nghị quyết số 26/2026/NQ-CP có hiệu lực. Riêng năm 2026, chỉ tiêu đặt ra là giám định 9.000 mẫu hài cốt liệt sĩ tiếp nhận trước ngày 1/7/2025.
Hiện có 4 đơn vị thuộc 4 bộ, cơ quan Trung ương được giao nhiệm vụ giám định ADN hài cốt liệt sĩ, gồm Viện Pháp y Quân đội (Bộ Quốc phòng), Viện Khoa học hình sự (Bộ Công an), Viện Pháp y Quốc gia (Bộ Y tế) và Viện Sinh học (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam).
Viện Pháp y Quân đội hiện có dây chuyền xét nghiệm ADN ty thể theo phương pháp Sanger, công suất khoảng 800 mẫu/năm. Trong giai đoạn 2021-2025, Viện đã tiếp nhận gần 15.000 mẫu, giám định gần 4.000 mẫu, so khớp xác định danh tính 558 liệt sĩ.
Cùng với đó, Viện đã cử cán bộ tham gia đào tạo, tập huấn kỹ thuật xét nghiệm ADN tại Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam theo lộ trình chuyển giao công nghệ NGS-SNP do Tập đoàn Vingroup (Quỹ Thiện Tâm) tài trợ; phối hợp với Viện Hàn lâm nghiên cứu, ứng dụng công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới (NGS) kết hợp SNP nhằm nâng cao hiệu quả giám định đối với các mẫu có mức độ phân hủy cao.
Viện Pháp y Quốc gia đang duy trì phương pháp Sanger truyền thống, đồng thời thử nghiệm thành công phương pháp NGS và nghiên cứu công nghệ SNP nhằm nâng tỷ lệ thành công đối với các mẫu chất lượng kém. Hạn chế hiện nay là Viện chưa được đầu tư đồng bộ hệ thống máy móc, thiết bị chuyên dụng có độ nhạy cao; nhân lực chuyên sâu còn mỏng. Việc không còn được giao giám định mẫu thân nhân cũng khiến đơn vị thiếu chủ động trong đối khớp dữ liệu.
Viện Sinh học được giao trực tiếp tổ chức tiếp nhận, bảo quản, giám định ADN mẫu hài cốt liệt sĩ tại 8 tỉnh, thành phố gồm Tuyên Quang, An Giang, Hà Nội, Tây Ninh, Đồng Tháp, Thành phố Hồ Chí Minh, Đồng Nai và Huế. Viện đồng thời chủ trì phối hợp với Tập đoàn Vingroup (Quỹ Thiện Tâm) và các đơn vị giám định đánh giá hạ tầng, tiếp nhận tài trợ thiết bị, chuyển giao công nghệ NGS-SNP. Viện Sinh học cũng là đầu mối triển khai dự án ODA do Chính phủ Hoa Kỳ tài trợ giai đoạn 2024-2026, được gia hạn đến tháng 3/2027, với sự hỗ trợ kỹ thuật của Ủy ban Quốc tế về Người mất tích (ICMP).
Viện Sinh học đã thống nhất với Tập đoàn Vingroup danh mục thiết bị dây chuyền NGS-SNP tài trợ cho 5 đơn vị gồm Viện Sinh học, Viện Pháp y Quân đội, Viện Pháp y Quốc gia, Viện Khoa học hình sự (Bộ Công an) và Viện Nghiên cứu Y - Dược học Quân sự. Dự kiến thiết bị được bàn giao đợt 1 trong tháng 10/2026 và đợt 2 vào tháng 3/2027, kèm hóa chất phục vụ giám định 3.000 mẫu hài cốt liệt sĩ và 3.000 mẫu thân nhân. Khóa đào tạo, chuyển giao công nghệ dự kiến được triển khai từ tháng 10/2026.
Kết quả thử nghiệm cho thấy công nghệ NGS-SNP bước đầu đem lại kết quả tích cực. Năm 2025, công nghệ này được áp dụng tại Nghĩa trang liệt sĩ Trà Lĩnh (Cao Bằng) trên 58 mẫu, thu được dữ liệu SNP đạt yêu cầu đối khớp ở 54 mẫu, đạt 93%; so khớp thành công với 14 gia đình, xác định danh tính 5 liệt sĩ.
Năm 2026, việc thí điểm được mở rộng tại Nghĩa trang liệt sĩ Giồng Riềng (An Giang). Đến nay đã hoàn thành khai quật 965 phần mộ, thu mẫu đủ điều kiện từ 535 mộ; dự kiến hoàn thành phân tích trong tháng 11/2026.
Hơn 207.000 hài cốt liệt sĩ được lấy mẫu
Số liệu từ Ban Chỉ đạo quốc gia 515 cho thấy, đến hết tháng 9/2026, đã hoàn thành lấy mẫu đối với 207.656 hài cốt liệt sĩ phục vụ xác định danh tính, đạt 98,15%; tiếp nhận, lưu trữ và bảo quản gần 120.000 mẫu hài cốt liệt sĩ.
Cùng với đó, đã thu nhận 265.761 mẫu sinh phẩm ADN thân nhân liệt sĩ, đạt 106,3% kế hoạch; hoàn thành phân tích ADN khoảng 100.000 mẫu và cập nhật vào cơ sở dữ liệu khoảng 80.000 kết quả phân tích phục vụ đối sánh, xác định danh tính hài cốt liệt sĩ.
Thượng tá Nguyễn Tất Thọ, Phó Viện trưởng Viện Pháp y Quân đội, cho biết từ đầu Chiến dịch 500 ngày đêm đến nay, Viện đã tiếp nhận hơn 60.000 mẫu hài cốt liệt sĩ, trong đó 27.697 mẫu được bảo quản, lưu trữ đạt yêu cầu. Ngày 5/10, Viện Pháp y Quân đội tiếp nhận 15.401 mẫu hài cốt liệt sĩ của 5 tỉnh, thành phố thuộc Quân khu 9 gồm Cần Thơ, Cà Mau, Vĩnh Long, An Giang và Đồng Tháp. Các mẫu sẽ được số hóa, cấp mã định danh và bảo quản ở độ ẩm dưới 50%, nhiệt độ 15 độ C nhằm bảo toàn ADN còn lại.
Theo Thượng tá Nguyễn Tất Thọ, việc số hóa giúp quản lý chính xác mẫu, kết nối dữ liệu ADN, hạn chế nhầm lẫn và góp phần đẩy nhanh quá trình xác định danh tính liệt sĩ.
Cùng với yêu cầu nâng cao năng lực giám định, việc tiếp nhận số lượng lớn mẫu hài cốt liệt sĩ cũng đặt ra yêu cầu về kho lưu trữ bảo đảm điều kiện lâu dài phục vụ giám định.
Thực hiện chỉ đạo của Ban Chỉ đạo quốc gia 515 và định hướng triển khai Chiến dịch 500 ngày đêm, Bộ Quốc phòng đã cải tạo, nâng cấp nhà K4/Kho 708, Cục Quân y, nâng công suất lưu trữ lên khoảng 110.000 mẫu, với 350-400 mẫu/ngăn. Đồng thời, Bộ Quốc phòng khởi công xây dựng Nhà tiếp nhận, bảo quản, lưu trữ mẫu hài cốt liệt sĩ tại Kho 708, quy mô khoảng 300.000 mẫu, phấn đấu hoàn thành trước ngày 30/4/2027.
Bộ Nội vụ cho rằng cần thống nhất cơ chế lưu trữ lâu dài mẫu hài cốt liệt sĩ để phục vụ giám định, đồng thời lưu trữ kết quả giám định phục vụ việc so sánh, đối chiếu xác định danh tính.
Hoàn thiện năng lực giám định, đáp ứng khối lượng mẫu lớn
Trong 4 đơn vị được giao nhiệm vụ giám định ADN mẫu hài cốt liệt sĩ, hiện có 3 đơn vị thuộc Bộ Quốc phòng, Bộ Y tế và Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đang lưu trữ mẫu và có thể thực hiện ngay công tác giám định trong năm 2026. Đơn vị giám định thuộc Bộ Công an dự kiến triển khai từ năm 2027 sau khi hoàn thiện các điều kiện cần thiết.
Tuy nhiên, các đơn vị đều phản ánh tình trạng thiếu nhân lực, chưa đáp ứng yêu cầu khối lượng giám định. Kết quả giám định hiện còn rất hạn chế so với yêu cầu, tiến độ đề ra do kinh phí mới được phân bổ cho các bộ, cơ quan từ tháng 8/2026; các đơn vị hiện vẫn đang thực hiện thủ tục mua hóa chất phục vụ giám định.
Số liệu từ tháng 6/2026 đến giữa tháng 9/2026 cho thấy Viện Pháp y Quân đội đã xử lý 243 mẫu hài cốt liệt sĩ, trong đó 48 mẫu đủ điều kiện đối khớp. Viện Pháp y Quốc gia xử lý 150 mẫu do Cục Người có công (Bộ Nội vụ) chuyển giao kèm mẫu thân nhân trước ngày 1/7/2025; 30 mẫu đạt tiêu chuẩn chất lượng để giám định chuyên sâu, trong đó đã phân tích, đọc thành công trình tự 20 mẫu và xác định chính xác danh tính 2 liệt sĩ qua đối khớp dữ liệu ADN.
Viện Sinh học cũng đã xác định thành công 10 trường hợp đối khớp với dữ liệu ADN thân nhân và tổ chức trao kết quả cho các gia đình.
Thứ trưởng Bộ Nội vụ Trần Thị Hà cho biết, công tác xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn nhiều khó khăn do phần lớn hài cốt đã được chôn cất từ lâu, nhiều trường hợp di chuyển qua nhiều lần, trong điều kiện khí hậu nóng ẩm nên ADN bị phân hủy, tỷ lệ mẫu không đủ điều kiện phân tích còn cao. Trong khi đó, nhiều thân nhân liệt sĩ tuổi cao, sức yếu hoặc đã mất, gây khó khăn cho việc lấy mẫu đối chứng và xác định quan hệ huyết thống.
Công nghệ giám định ADN ty thể truyền thống còn hạn chế về thời gian và tỷ lệ đối khớp; công nghệ NGS-SNP đã cho kết quả tích cực qua thí điểm nhưng chưa được chuyển giao, nhân rộng đồng bộ. Năng lực về nhân lực, thiết bị, hóa chất của các đơn vị giám định chưa đáp ứng khối lượng mẫu lớn còn tồn đọng; hạ tầng lưu trữ cũng chịu áp lực khi số lượng mẫu tăng nhanh.
Bên cạnh đó, chưa có cơ chế, quy trình liên thông, chia sẻ dữ liệu thông tin thân nhân liệt sĩ giữa Bộ Công an với các đơn vị giám định hài cốt liệt sĩ một cách kịp thời, gây khó khăn cho việc đối khớp, kết luận cuối cùng. Nguồn kinh phí phân bổ chậm, thủ tục mua sắm hóa chất, sinh phẩm còn mất thời gian.
Tại Hội nghị Chính phủ với địa phương mới đây, Phó Thủ tướng Chính phủ Phạm Thị Thanh Trà, Trưởng Ban Chỉ đạo quốc gia 515, yêu cầu các địa phương đẩy nhanh việc lấy mẫu hài cốt liệt sĩ, hoàn thành trong năm 2026.
Phó Thủ tướng đồng thời yêu cầu Bộ Công an và các địa phương hoàn thành việc lấy bổ sung mẫu sinh phẩm thân nhân liệt sĩ trong năm nay, phục vụ việc ứng dụng công nghệ ADN thế hệ mới.
Theo Phó Thủ tướng, việc ứng dụng công nghệ thế hệ mới đòi hỏi bổ sung mẫu sinh phẩm để bảo đảm xác định được dòng cha, qua đó phục vụ xác định danh tính hài cốt liệt sĩ. Bộ Công an được giao tổ chức một tháng cao điểm, hướng dẫn các địa phương triển khai và hoàn thành nhiệm vụ này trong năm 2026./.
