Mỗi khi thủy triều rút sâu, dọc những ghềnh đá ven biển ở phường Quỳnh Mai (Nghệ An) lại hiện lên một khung cảnh lao động đặc biệt.
Từ các làng biển, từng nhóm người mang theo giỏ lưới, dao cạy, găng tay bảo hộ và những dụng cụ thô sơ cần thiết men theo các bãi đá, len lỏi vào các khe, hốc đá hoặc lặn ngụp giữa sóng biển để khai thác vẹm xanh - loài nhuyễn thể hai mảnh bám dày tại nhiều khu vực trên bãi đá, ghềnh đá. Công việc tưởng đơn giản nhưng lại chứa đựng biết bao nhọc nhằn, kinh nghiệm và sự gắn bó mật thiết của người dân với biển cả. Đó không chỉ là nghề mưu sinh theo mùa mà còn là một nét văn hóa lao động độc đáo của cư dân miền biển, nơi con người sống hài hòa với nhịp thủy triều và những quy luật tự nhiên của đại dương.
* Độc đáo nghề “ăn theo con nước”
Ở vùng biển Quỳnh Mai, người dân thường nói vui rằng nghề khai thác vẹm xanh là nghề “xem lịch của biển”. Bởi toàn bộ hoạt động khai thác phụ thuộc hoàn toàn vào “con nước” của thủy triều. Khi nước biển dâng cao, những bãi đá ngầm chìm dưới mặt nước. Lúc thủy triều rút xuống, hàng kilômét ghềnh đá, bãi đá ven biển lộ ra, giúp người dân tiếp cận được với các thảm vẹm xanh ken kín trên mặt đá.
Ngay từ tinh mơ, khi mặt trời vừa nhô lên khỏi mặt biển, người dân các làng biển đã mang các loại rổ, giỏ nhựa, bao lưới, dao nhỏ, muỗng inox tập trung chờ nhau bên bờ biển rồi nhanh chóng tỏa xuống các khu vực bãi đá để cạy vẹm. Không khí trên các ghềnh đá trở nên nhộn nhịp bởi ai cũng tranh thủ khoảng thời gian vàng khi nước biển đang xuống thấp nhất.
Đang miệt mài gỡ từng con vẹm xanh đạt kích thước lớn đang bám chặt trong hốc đá tại ghềnh đá dưới chân núi Thằn Lằn, chị Lê Thị Sen, làng biển Phương Cần, phường Quỳnh Mai cho biết, đối với người đi khai thác vẹm xanh, việc nắm lịch lên, xuống của con nước thủy triều là rất quan trọng. Vì chỉ cần chậm vài giờ, nước dâng trở lại, nhiều khu vực khai thác sẽ bị ngập sâu, buộc người dân phải kết thúc công việc. Tuy nhiên, đa phần người dân làng biển gắn bó với nghề từ khi còn bé nên họ thuộc từng bãi đá, lịch con nước và biết chính xác nơi nào có nhiều vẹm nhất nhờ kinh nghiệm tích lũy qua nhiều năm.
Anh Nguyễn Văn Hải, làng biển Hồng Hải, phường Quỳnh Mai chia sẻ, nghề khai thác vẹm xanh có sự phân chia khu vực rất rõ ràng. Nhóm người đàn ông khỏe mạnh, bơi giỏi, am hiểu địa hình thường lội ra các bãi đá cách bờ hàng chục mét, nơi sóng biển liên tục xô mạnh và những cụm vẹm xanh sinh trưởng dày đặc hơn. Giữa làn nước mặn chát và cái nắng gay gắt của biển cả, họ bám vào các mỏm đá, dùng dụng cụ cạy từng cụm vẹm đã phát triển đạt kích thước rồi bỏ vào giỏ lưới buộc bên người. Mỗi đợt sóng lớn tràn tới, người khai thác phải nhanh chóng ngụp xuống nước để tránh bị đánh bật khỏi ghềnh đá.
Sau khoảng 30 đến 40 phút liên tục ngụp lặn tránh sóng và gỡ vẹm xanh, những người đàn ông lại mang những túi lưới đầy vẹm vào bờ, đổ thành từng đống nhỏ rồi tiếp tục quay trở lại biển. Mỗi chuyến như vậy có thể thu được từ 3 đến 10 kg vẹm xanh.
Trên các ghềnh đá gần bờ, nơi thủy triều dâng ngập từ 10 đến 50cm là không gian lao động quen thuộc của chị em phụ nữ. Tại đây, các bà, các mẹ, các chị ngồi từ 3 đến 5 người chọn những vị trí có bóng râm dưới các tảng đá lớn để tránh nắng rồi cần mẫn ngồi hàng giờ cạy từng cụm vẹm bám chặt trong các khe đá.
Bà Đậu Thị Hồng, làng biển Tân Hải, phường Quỳnh Mai cho biết, công việc gỡ vẹm xanh không mất nhiều chi phí đầu tư, tưởng chừng nhẹ nhàng, đơn giản nhưng thực tế cũng rất vất vả, mất nhiều thời gian, công sức và đòi hỏi sự khéo léo. Bởi những ghềnh đá ven biển thường sắc nhọn và phủ kín các loài nhuyễn thể có vỏ sắc, cứng như hàu, ốc, vẹm. Chỉ một sơ suất nhỏ trong khi di chuyển hoặc khai thác vẹm cũng có thể khiến chân tay bị trầy xước.
Đối với người dân các làng biển phường Quỳnh Mai, sản vật thiên nhiên vẹm xanh là nguồn thu nhập đáng kể trong những tháng hè. Trung bình mỗi ngày, một lao động có thể kiếm được từ 200.000 đến 500.000 đồng, thậm chí nhiều hơn nếu gặp thời điểm vẹm phát triển mạnh, nhu cầu các nhà hàng, khách sạn, quán gió tại các khu du lịch Biển Quỳnh tăng cao, nhất là vào dịp mùa Hè. Thu nhập này góp phần quan trọng trong việc trang trải cuộc sống cho người dân.
* Bảo tồn nguồn tài nguyên
Vẹm xanh (có tên khoa học Perna viridis), có lớp vỏ màu xanh lục ánh ngọc hoặc xanh đen đặc trưng. Vẹm xanh đóng vai trò sinh thái rất quan trọng đối với môi trường biển bởi chúng được ví như những “máy lọc nước tự nhiên”. Khi thủy triều lên, vẹm xanh mở vỏ và hút nước qua mang để lấy tảo phù du làm thức ăn. Trong quá trình đó, chúng đồng thời loại bỏ một phần các chất hữu cơ lơ lửng trong nước biển, góp phần cải thiện độ trong của nước biển và duy trì cân bằng sinh thái vùng ven bờ.
Ngoài ra, các bãi vẹm xanh còn là nơi cư trú của nhiều sinh vật khác như cua đá, tôm nhỏ, ốc biển, giun nhiều tơ và các loài cá non. Sự hiện diện của những ghềnh đá phủ kín vẹm xanh thường được xem là “chỉ dấu” cho thấy môi trường biển ở khu vực tương đối lành mạnh.
Nhiều năm qua, không phải ngẫu nhiên mà vùng biển Quỳnh Mai (Nghệ An) được xem là “thủ phủ” của loài vẹm xanh. Dọc bờ biển nơi đây tồn tại hệ thống ghềnh đá, bãi đá kéo dài khoảng 2km, tạo nên môi trường lý tưởng cho loài nhuyễn thể này phát triển. Môi trường biển tại đây có nguồn tảo phù du dồi dào, nhiều chất hữu cơ lơ lửng cùng chế độ thủy triều lên xuống hằng ngày. Những điều kiện đó đã tạo nên hệ sinh thái thuận lợi để vẹm xanh sinh trưởng mạnh.
Theo người dân các làng biển phường Quỳnh Mai, trong năm, vẹm xanh có 2 mùa sinh sản mạnh, từ khoảng tháng 3 đến tháng 5 và từ tháng 8 đến tháng 10, khi nhiệt độ nước biển dao động từ 25 đến 30°C. Sau mỗi mùa sinh sản, ấu trùng vẹm xanh theo nước phát tán. Nhờ các sợi tơ bám rất chắc, vẹm xanh có thể bám chặt vào bề mặt đá ngay cả trong điều kiện sóng biển liên tục tác động và nhanh chóng hình thành các quần thể mới, phủ kín diện tích nhiều bề mặt ghềnh đá. Khi trưởng thành, vẹm xanh có thể dài từ 8 đến 15 cm, thậm chí lớn hơn.
Bà Chu Thị Hoài, tổ dân phố Hồng Phong, phường Quỳnh Mai cho biết, sau khi thu hoạch, phân loại, rửa sạch để loại bỏ cát biển, vẹm xanh được bán tại các chợ dân sinh hoặc bán chủ các nhà hàng, khách sạn tại Khu du lịch Biển Quỳnh. Đây là loại hải sản được nhiều người ưa chuộng do thịt ngọt, thơm, giàu đạm, canxi và Omega-3. Từ vẹm xanh, có thể chế biến thành nhiều món ăn hấp dẫn như hấp sả, nướng mỡ hành, nấu cháo, nấu canh chua hoặc xào cùng rau thơm. Nhờ nguồn cung ổn định, loại nhuyễn thể này cũng trở thành món ăn quen thuộc trong bữa cơm của nhiều gia đình ven biển.
Ông Nguyễn Văn Thông, tổ dân phố Tân Phong, phường Quỳnh Mai cho biết, nghề khai thác vẹm xanh đã tồn tại như một phần không thể thiếu trong đời sống và trở thành một nét đẹp trong nhịp sống của cư dân làng biển Quỳnh Mai. Mặc dù giá trị kinh tế của vẹm xanh mang lại rất lớn đối với người dân làng biển, nhu cầu tiêu thụ trên địa bàn rất cao. Tuy nhiên, người dân địa phương rất có ý thức trong việc lựa chọn những con trưởng thành, đạt kích thước lớn thành để khai thác. Người dân ở các xã khác đến đây khai thác vẹm xanh cũng được người địa phương nhắc nhở tuyệt đối không khai thác theo kiểu tận diệt nhằm đảm bảo những thảm vẹm non sinh sôi, phát triển, tạo sinh kế liên tục, bền vững cho người dân các làng biển./.
