Thực tế tại Mường Than cho thấy thiên tai không chỉ gây thiệt hại trong một thời điểm mà còn đặt ra yêu cầu phải tổ chức lại không gian dân cư, phương thức sản xuất và năng lực phòng ngừa ngay từ cơ sở.
Trận lũ quét ngày 17/7 để lại tại xã Mường Than một khối lượng công việc lớn hơn nhiều so với việc dựng lại những ngôi nhà bị cuốn trôi hay sửa chữa những tuyến đường, công trình bị hư hỏng. Sau thiên tai, địa phương phải cùng lúc giải quyết nhiều bài toán: bảo đảm nơi ở trước mắt cho người dân mất nhà, di chuyển các hộ đang sống trong vùng nguy cơ, khôi phục sản xuất, sửa chữa hạ tầng và quan trọng hơn là giảm thiểu rủi ro khi mưa lũ tiếp tục xảy ra.
Thực tế tại Mường Than cho thấy thiên tai không chỉ gây thiệt hại trong một thời điểm mà còn đặt ra yêu cầu phải tổ chức lại không gian dân cư, phương thức sản xuất và năng lực phòng ngừa ngay từ cơ sở.
*Bài toán tái định cư lâu dài
Tại khu vực tái định cư bản Sân Bay, việc xây dựng nhà ở cho 24 hộ dân mất nhà hoàn toàn đang được khẩn trương triển khai. Đây là yêu cầu cấp thiết trước mắt, nhưng nếu chỉ dừng ở việc dựng lại nhà thì chưa thể coi là hoàn thành nhiệm vụ khắc phục hậu quả.
Sau trận lũ, Mường Than có hơn 900 hộ bị thiệt hại về nhà và tài sản; trong đó 24 hộ mất hoàn toàn nhà ở, 20 hộ có nhà bị thiệt hại nặng không thể sửa chữa. Đáng chú ý hơn, 296 hộ với 1.159 nhân khẩu thuộc 6 bản Nậm Sáng, Chít, Noong Thăng, Sắp Ngụa, Ngà Phát, Nậm Ngùa được xác định nằm trong khu vực có nguy cơ cao, cần di chuyển đến nơi an toàn.
Như vậy, bài toán của địa phương không chỉ là ‘xây lại những gì đã mất’, mà là ‘xây ở đâu để không tiếp tục mất lần nữa’. Đây là điểm khó đối với công tác phòng, chống thiên tai ở cấp xã. Việc di chuyển dân cư phải đồng thời giải quyết được đất ở, hạ tầng điện, nước, giao thông, trường học, sinh kế và các điều kiện thiết yếu khác. Nếu nơi ở mới chỉ bảo đảm an toàn về địa hình nhưng cách xa đất sản xuất, thiếu sinh kế hoặc thiếu các dịch vụ thiết yếu, người dân có thể gặp khó khăn trong cuộc sống lâu dài và phát sinh tâm lý muốn quay về nơi ở cũ.
Mường Than đã phối hợp với Trung tâm Phát triển quỹ đất tỉnh rà soát 13,7ha đất của 37 hộ dân và một tổ chức để đưa vào phương án bố trí tái định cư. Con số này cho thấy quá trình tái định cư đang phải bắt đầu từ việc tìm kiếm quỹ đất phù hợp, thay vì chỉ giải quyết nhu cầu nhà ở trước mắt.
Vấn đề đặt ra là phương án tái định cư cần được tính toán trên cơ sở bản đồ nguy cơ thiên tai, địa hình, nguồn nước, khả năng tiếp cận giao thông và sinh kế của từng nhóm hộ, thay vì chỉ dựa trên quỹ đất còn trống. Đây cũng là điều kiện để nguồn lực đầu tư sau thiên tai không trở thành khoản chi lặp lại cho cùng một rủi ro.
Thiệt hại tại Mường Than cho thấy mức độ nghiêm trọng của thiên tai khi lũ quét và sạt lở tác động đồng thời đến khu dân cư, nhà ở, sản xuất và hạ tầng. Trận lũ ảnh hưởng tới 14 bản, hơn 1.100 hộ với trên 5.800 nhân khẩu; làm 9 người chết, 11 người bị thương. Tổng thiệt hại ước trên 290 tỷ đồng.
Đáng chú ý, trước và trong khi thiên tai xảy ra, địa phương đã phải tổ chức sơ tán 2.149 người thuộc 318 hộ đến nơi an toàn. Đây là một trong những giải pháp quan trọng giúp hạn chế thêm thiệt hại về người, nhưng đồng thời cũng cho thấy quy mô dân cư sống trong các khu vực chịu tác động của thiên tai rất lớn.
Vì vậy, phòng ngừa ở Mường Than cần được thực hiện như một công việc thường xuyên, thay vì chỉ được đẩy mạnh sau mỗi đợt thiên tai. Danh sách 296 hộ cần di chuyển là cơ sở quan trọng, nhưng công tác rà soát không nên dừng ở việc thống kê số hộ. Mỗi khu dân cư cần được phân loại theo mức độ nguy hiểm, xác định đường thoát nạn, điểm tập kết, phương án sơ tán và lực lượng chịu trách nhiệm khi có tình huống xảy ra.
Cùng với đó, thông tin dự báo, cảnh báo phải được chuyển thành hành động cụ thể ở thôn, bản. Người dân cần biết khi nào phải di chuyển, di chuyển đến đâu, ai tổ chức, phương tiện nào được sử dụng và những tài sản thiết yếu nào cần mang theo. Trong điều kiện địa hình miền núi, thời gian từ khi xuất hiện dấu hiệu bất thường đến khi xảy ra lũ quét có thể rất ngắn, nên một phương án chỉ hiệu quả khi người dân đã được hướng dẫn và thực hành từ trước.
Một yêu cầu khác là phải gắn phòng, chống thiên tai với quản lý đất đai và quy hoạch dân cư. Việc hình thành hoặc mở rộng khu dân cư ở những vị trí có nguy cơ lũ quét, sạt lở sẽ làm chi phí phòng ngừa và khắc phục ngày càng lớn. Ngược lại, nếu xác định được những vùng an toàn để bố trí dân cư lâu dài, địa phương có thể chủ động đầu tư hạ tầng và dịch vụ thay vì liên tục xử lý tình huống.
*Khắc phục hậu quả phải đi cùng phục hồi sinh kế
Thiệt hại về nhà ở thường là phần dễ nhận thấy nhất sau thiên tai, nhưng với người dân nông thôn miền núi, mất đất sản xuất, cây trồng và rừng có thể ảnh hưởng trực tiếp đến thu nhập trong nhiều vụ tiếp theo.
Tại Mường Than, thiên tai làm thiệt hại trên 270ha lúa, hoa màu, trong đó khoảng 220ha gần như không thể phục hồi; hơn 293ha rừng bị thiệt hại. Điều đó đồng nghĩa với việc hỗ trợ người dân không thể chỉ tính bằng số tiền sửa nhà hoặc giá trị tài sản đã mất.
Khôi phục sản xuất cần được tính toán theo từng nhóm hộ, căn cứ vào diện tích đất còn khả năng canh tác, thời gian phục hồi, nguồn giống, vật tư và khả năng tiếp cận thị trường. Đối với những hộ phải tái định cư, việc tìm sinh kế thay thế càng quan trọng bởi nơi ở mới có thể làm thay đổi khoảng cách tới đất sản xuất và phương thức kiếm sống truyền thống.
Nguồn lực xã hội huy động sau thiên tai cũng cần được phân bổ theo hướng vừa giải quyết nhu cầu cấp bách, vừa tạo nền tảng phục hồi lâu dài. Đến ngày 25/7, Ủy ban MTTQ Việt Nam xã Mường Than đã tiếp nhận hơn 5,18 tỷ đồng cùng hàng hóa, nhu yếu phẩm trị giá khoảng 1,75 tỷ đồng. Đây là nguồn lực đáng kể trong giai đoạn khẩn cấp, nhưng để sử dụng hiệu quả cần có cơ chế công khai, phân loại nhu cầu và ưu tiên đúng đối tượng, tránh tình trạng nơi nhận quá nhiều hàng hóa trong khi những nhu cầu phục hồi dài hạn lại thiếu nguồn lực.
Đề nghị hỗ trợ hơn 58,4 tỷ đồng của địa phương cũng cho thấy quy mô nguồn lực cần thiết để khôi phục sau thiên tai vượt xa khả năng của ngân sách cấp xã. Trong đó, hơn 31,4 tỷ đồng được đề nghị cho chính sách hỗ trợ nhà ở, khôi phục sản xuất và lực lượng tham gia ứng phó; 27 tỷ đồng để sửa chữa giao thông, thủy lợi, cấp nước sinh hoạt, kè và thanh thải dòng chảy.
Điều quan trọng là các khoản đầu tư khắc phục này cần được nhìn trong mối quan hệ với yêu cầu giảm rủi ro cho lần thiên tai tiếp theo. Một tuyến đường được sửa lại nhưng vẫn nằm tại điểm thường xuyên sạt lở; một công trình thủy lợi được khôi phục nhưng chưa tính tới dòng chảy mới; hay một khu dân cư được xây dựng trở lại tại nơi có nguy cơ cao sẽ không giải quyết tận gốc vấn đề.
Từ câu chuyện Mường Than có thể thấy, phòng, chống và khắc phục hậu quả thiên tai ở cơ sở cần chuyển dần từ tư duy ‘thiệt hại ở đâu, khắc phục ở đó’ sang ‘đánh giá rủi ro trước, bố trí dân cư và nguồn lực phù hợp để giảm thiệt hại’.
Để làm được điều này, chính quyền cơ sở cần có dữ liệu cập nhật về dân cư, địa hình, các điểm nguy cơ, hạ tầng và phương án sơ tán; duy trì lực lượng ứng phó tại chỗ; thường xuyên diễn tập phương án di dời; đồng thời xây dựng kế hoạch phục hồi sản xuất và ổn định sinh kế ngay trong quá trình lập phương án phòng ngừa.
Thiên tai có thể vượt quá khả năng kiểm soát của con người, nhưng mức độ thiệt hại không hoàn toàn bất biến. Những gì đang được triển khai tại Mường Than sau trận lũ ngày 17/7 vì thế không chỉ là quá trình dựng lại nhà cửa, khôi phục đường sá hay hỗ trợ người dân trước mắt. Quan trọng hơn, đây là cơ hội để địa phương rà soát lại cách tổ chức dân cư, sản xuất và ứng phó, từ đó giảm nguy cơ để một trận thiên tai tương tự tiếp tục tạo ra những mất mát lớn trong tương lai./.
