Sau 50 năm hình thành và phát triển, Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam đặt sứ mệnh mới làm chủ công nghệ hạt nhân, khẳng định vai trò trung tâm nghiên cứu hàng đầu Việt Nam, hướng tới vị thế quốc tế.
Ngay từ những năm đầu sau khi giành độc lập, Đảng và Nhà nước đã có tầm nhìn chiến lược, sớm xác định vai trò quan trọng của năng lượng hạt nhân trong sự nghiệp phát triển đất nước.
* Khẳng định chủ trương làm chủ công nghệ hạt nhân
Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam được thành lập từ năm 1979 (tiền thân là Viện Nghiên cứu hạt nhân Đà Lạt thành lập năm 1976). Hiện Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam đang quản lý hai hạ tầng nghiên cứu trọng yếu cấp quốc gia: Lò phản ứng hạt nhân Đà Lạt và máy gia tốc chùm tia điện tử tại Hà Nội. Đặc biệt, Viện đang xây dựng Trung tâm Khoa học và Công nghệ hạt nhân quốc gia (CNEST) - một tổ hợp nghiên cứu liên ngành hiện đại với tâm điểm là lò phản ứng nghiên cứu đa năng (multipurpose research reactor) có công suất khoảng 15MW nhằm góp phần đáp ứng một trong những yêu cầu quan trọng của chương trình phát triển điện hạt nhân của đất nước, đồng thời hướng tới mục tiêu đưa Viện trở thành trung tâm nghiên cứu, phát triển công nghệ hạt nhân hàng đầu Việt Nam, từng bước làm chủ công nghệ hạt nhân, hướng tới vị thế quốc tế.
Tiến sĩ Trần Chí Thành, Viện trưởng Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam nhấn mạnh: Ngay từ những năm đầu sau khi giành độc lập, Đảng và Nhà nước ta đã có tầm nhìn chiến lược, sớm xác định vai trò quan trọng của năng lượng hạt nhân trong sự nghiệp phát triển đất nước. Song song với định hướng làm chủ công nghệ hạt nhân, phát triển điện hạt nhân, Đảng và Nhà nước cũng đặc biệt quan tâm đẩy mạnh ứng dụng năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình trong nhiều lĩnh vực kinh tế - xã hội. Đặc biệt, Nghị quyết 70-NQ/TW của Bộ Chính trị về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn 2045 đã khẳng định chủ trương thúc đẩy ứng dụng năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình, phục vụ phát triển kinh tế - xã hội.
Năm 2009, Quốc hội Việt Nam phê duyệt dự án điện hạt Ninh Thuận 1 và Ninh Thuận 2 với công nghệ ưu tiên là lò nước áp lực (PWR) và lò nước sôi (BWR). Theo đó, Viện đã triển khai các nhiệm vụ nghiên cứu về công nghệ và an toàn cho 2 dự án điện hạt nhân Ninh Thuận 1 và Ninh Thuận 2. Tuy nhiên, từ năm 2016 chương trình điện hạt nhân dừng lại nhưng Viện vẫn tiếp tục xây dựng năng lực về công nghệ và an toàn điện hạt nhân, nghiên cứu về các công nghệ tiên tiến thế hệ III+, cũng như nghiên cứu công nghệ lò mô đun nhỏ (SMR). Từ cuối năm 2024, khi chương trình điện hạt nhân được tái khởi động, Viện Năng lượng nguyên tử xác định rõ nhiệm vụ nghiên cứu về công nghệ, thiết kế tiên tiến, cũng như phân tích đánh giá an toàn điện hạt nhân, tập trung đẩy mạnh đào tạo nhân lực, xây dựng đội ngũ chuyên gia đầu đàn, các đề án, nhiệm vụ lớn liên quan đến công nghệ, thiết kế điện hạt nhân và phân tích, đánh giá an toàn các nhà máy điện hạt nhân dùng lò công suất lớn để hỗ trợ dự án điện hạt nhân Ninh Thuận, cũng như triển khai tích cực việc nghiên cứu thiết kế lò nghiên cứu công suất nhỏ SMR để triển khai tại Việt Nam trong tương lai. Đặc biệt, tiếp tục duy trì hợp tác hiệu quả với Tổ chức năng lượng quốc tế (IAEA) và các quốc gia khác để nâng cao năng lực, hỗ trợ kỹ thuật trong xây dựng và phát triển điện hạt nhân, đặc biệt là dự án hợp tác quốc tế về SMR, an toàn hạt nhân, nhiên liệu hạt nhân...
Viện trưởng Trần Chí Thành khẳng định: Không chỉ hướng tới làm chủ công nghệ điện hạt nhân góp phần bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia mà công nghệ hạt nhân đã chứng minh hiệu quả rõ rệt trong y tế để chẩn đoán và điều trị ung thư; trong nông nghiệp với kỹ thuật gây đột biến tạo giống cây trồng năng suất cao, chống chịu sâu bệnh, hạn mặn, phát triển nông nghiệp thông minh và kiểm soát dịch hại diện rộng (SIT); trong công nghiệp để kiểm tra, đánh giá không phá hủy chất lượng thiết bị, công trình, vi mạch; trong quản lý tài nguyên nước và môi trường nhằm xác định trữ lượng nước ngầm, nguồn bổ cập, mức độ ô nhiễm hay sụt lún do khai thác quá mức. Các ứng dụng còn được mở rộng sang nhiều lĩnh vực khác như quốc phòng, an ninh.
* Thúc đẩy ứng dụng
Trải qua nửa thế kỷ, Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam đã không ngừng trưởng thành, vươn lên và trở thành lực lượng tiên phong trong nghiên cứu ứng dụng năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình.
Viện trưởng Trần Chí Thành cho biết: Triển khai ý kiến kết luận của Bộ Chính trị về đẩy mạnh phát triển, ứng dụng năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình phục vụ phát triển đất nước trong thời kỳ mới và Quyết định số 438/QĐ-TTg phê duyệt Chiến lược phát triển, ứng dụng năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2050, giai đoạn tới Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam không chỉ ưu tiên nghiên cứu, làm chủ công nghệ hạt nhân phục vụ phát triển điện hạt nhân, nghiên cứu vật lý lò phản ứng, an toàn lò mà tiếp tục đẩy mạnh phát triển ứng dụng năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình trong y học hạt nhân, công nghệ bức xạ; ứng dụng trong các lĩnh vực công nghiệp - tài nguyên - môi trường - nông nghiệp. Đặc biệt, chú trọng tới quan trắc, cảnh báo phóng xạ môi trường; quản lý chất thải phóng xạ và nguồn phóng xạ đã qua sử dụng; ứng phó sự cố bức xạ và hạt nhân. Đồng thời, đẩy mạnh nghiên cứu cơ bản, hội nhập quốc tế trong lĩnh vực vật lý hạt nhân, vật lý nơtron, vật lý lò phản ứng, an toàn hạt nhân, an toàn bức xạ, vật liệu và vật liệu chiếu xạ, hóa học và sinh học phóng xạ...
Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Duy Hiển, nguyên Phó Viện trưởng Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu hạt nhân Đà Lạt là một trong những nhà khoa học hàng đầu trong lĩnh vực hạt nhân ở Việt Nam, đồng thời là một trong những người tham gia khôi phục, vận hành lò phản ứng hạt nhân Đà Lạt từ những năm 1980 đã khẳng định: Lò phản ứng nghiên cứu đối với ngành năng lượng nguyên tử Việt Nam là sự sống còn, bởi lò phản ứng nghiên cứu là một trong những điều kiện để Việt Nam nâng tầm ứng dụng năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình. Việc phát triển ứng dụng năng lượng nguyên tử có tầm quan trọng cốt yếu trong phát triển kinh tế xã hội, đảm bảo quốc phòng an ninh, nên phải xác định phát triển năng lượng nguyên tử là chiến lược lâu dài, đòi hỏi tầm nhìn xa và sự kiên định, cùng hạ tầng công nghệ đến nguồn nhân lực.
Tiến sĩ Trần Chí Thành, Viện trưởng Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam cho biết, các nghiên cứu ứng dụng năng lượng nguyên tử tiếp tục là điểm sáng của Viện trong 50 năm qua. Các kết quả nghiên cứu, ứng dụng nổi bật tập trong lĩnh vực y tế với việc phát triển và hoàn thiện các dược chất phóng xạ hướng đích, khẳng định năng lực nghiên cứu - triển khai của Viện trong y học hạt nhân và tiềm năng ứng dụng trong chẩn đoán và điều trị ung thư... Ngoài ra, hướng nghiên cứu ứng dụng kỹ thuật hạt nhân và kỹ thuật đồng vị tiếp tục được triển khai hiệu quả, giúp nâng cao khả năng đánh giá tác động của biến đổi khí hậu và hỗ trợ xây dựng các giải pháp trong nông nghiệp, tài nguyên và môi trường bền vững. Đặc biệt, Lò phản ứng hạt nhân tại Đà Lạt được vận hành an toàn góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế-xã hội của đất nước.
Bước sang giai đoạn mới, sau 50 năm hình thành và phát triển, về định hướng phát triển, Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam xác định sứ mệnh mới làm chủ công nghệ hạt nhân, trở thành trung tâm nghiên cứu và phát triển hàng đầu của Việt Nam và khu vực ASEAN, hướng tới vị thế quốc tế, đóng góp thiết thực cho sự phát triển bền vững của đất nước, đồng thời đẩy mạnh chuyển đổi số toàn diện trong công tác quản lý và nghiên cứu./.
