Mộc bản chùa Trăm Gian, thuộc xã An Phú, thành phố Hải Phòng đã được công nhận là Bảo vật quốc gia.
Thời gian qua, cùng với việc gìn giữ, tôn tạo di tích, địa phương đã chú trọng gắn bảo tồn với công tác quảng bá, giáo dục di sản, đặc biệt đối với thế hệ trẻ. Để di sản nói chung, bảo vật quốc gia nói riêng trở nên gần gũi hơn, khơi dậy nguồn lực từ giá trị văn hóa trong đời sống hiện đại, bên cạnh trùng tu, tôn tạo, việc số hóa, chuẩn hóa dữ liệu di tích, kết nối với các di sản khác trên địa bàn được xác định là giải pháp cần thiết nhằm lan tỏa giá trị di sản.
* Giá trị độc đáo của bảo vật với gần 900 mộc bản
Chùa Trăm Gian (tên chữ Vĩnh Khánh tự), còn gọi là chùa Yên Ninh, chùa An Bình, trước thuộc xã An Bình, huyện Nam Sách, tỉnh Hải Dương, nay là xã An Phú, thành phố Hải Phòng. Chùa được xây dựng từ thời Lý và trải qua nhiều lần trùng tu, tôn tạo, đặc biệt vào các thế kỷ XIX, XX.
Với quy mô gần 100 gian lớn nhỏ, kiến trúc độc đáo, chùa Trăm Gian từng là trung tâm Phật giáo lớn, là chốn tổ của Thiền phái Lâm Tế thời Lê Trung Hưng, có mối liên hệ mật thiết với chùa Bổ Đà (Việt Yên, Bắc Giang) cùng sơn môn; đồng thời là nơi đào tạo tăng sĩ. Từ vai trò này, nhu cầu in ấn, xuất bản kinh, sách, luật Phật học tại chùa được hình thành và phát triển.
Theo tư liệu, chùa hiện lưu giữ 896 mộc bản, gồm 26 bộ kinh sách cùng một số mộc bản chưa xác định tên gọi nên được đưa vào mục tồn nghi. Mộc bản được làm từ gỗ thị, loại gỗ bền, ít cong vênh, khó nứt vỡ; có hình chữ nhật, kích thước đa dạng tùy từng bộ kinh sách. Đến nay, kho mộc bản cơ bản còn nguyên vẹn, được bảo quản tốt.
Đây là những hiện vật gốc độc bản với nhiều loại văn bản như: kinh, sách, luật, luận và các loại sớ, điệp, ván lục thù, bùa chú… được chế tác nhiều đợt trong những khoảng thời gian xác định khác nhau nhưng cơ bản được san khắc ở thời Nguyễn và một số ít được san khắc ở thời Lê (thế kỷ XVII-XVIII). Mộc bản có niên đại sớm nhất được khắc vào triều vua Lê Cảnh Hưng (năm 1750).
Phần lớn mộc bản là các bộ kinh và bộ luật lớn được lưu truyền rộng rãi trong Phật giáo. Có thể kể đến các bộ kinh như: Dược sư kinh, Nhân Vương hộ quốc kinh, Ngự chế khóa hư, Viên Giác kinh lược sớ, Viên Giác kinh cận thích, Phật thuyết giác thế quốc âm chân kinh…; những sớ điệp, ván lục thù, bùa chú dùng vào việc thực hành nghi lễ thờ cúng ở chùa, cùng sách liên quan đến lễ nghi Phật giáo; những mộc bản luận bàn, chú giải các kinh điển hay luật của Phật giáo như: Tịnh độ hoặc vấn; Tịnh độ thập nghi; Tông bản luận, San bổ thụ chư giới đà… Những văn bản này đều được chùa Trăm Gian biên soạn theo lối riêng, mang tính chất đặc biệt của sơn môn Bổ Đà - Yên Ninh và Thiền phái Lâm Tế thế kỷ XVIII ở miền Bắc.
Ngoài mộc bản ghi chữ Hán chiếm đa số, tại chùa Trăm Gian còn bảo lưu những mộc bản ghi chữ Nôm. Điều đó minh chứng cho việc sử dụng đa ngôn ngữ trong ghi chép và truyền bá kinh Phật ở nước ta.
Mộc bản chùa Trăm Gian được những người thợ làng nghề Thanh Liễu, Liễu Tràng (nay thuộc phường Tân Hưng, thành phố Hải Phòng) tạo tác với kỹ thuật tinh xảo. Người thợ khắc không chỉ giỏi chữ Hán, chữ Nôm mà có đôi bàn tay khéo léo, trình độ thẩm mỹ cao. Ngoài những mộc bản khắc chữ, có một số mộc bản trang trí họa tiết đề tài Phật Giáo, tạo nên một tác phẩm điêu khắc gỗ hoàn chỉnh có giá trị nghệ thuật, thẩm mỹ cao.
Cùng với những kinh, sách, luật giới của nhà Phật, một số mộc bản còn mang tư tưởng của đạo Lão thể hiện ở những nội dung ghi bùa, chú trấn yểm và một số mộc bản mang tư tưởng, dấu ấn của đạo Nho thông qua một số tác phẩm diễn giải, huấn thị. Điều này cho thấy sự dung hợp giữa Nho - Phật - Đạo trong các mộc bản ở chùa Trăm Gian.
Tổng tập mộc bản kinh, sách Hán Nôm tại chùa Trăm Gian là di sản tư liệu phong phú, đa lĩnh vực cho thấy một thời kỳ phát triển Phật giáo ở Việt Nam giai đoạn thế kỷ XVII - XVIII. Đây là tư liệu quý giúp nghiên cứu, tìm hiểu về sự hình thành của các sơn môn Phật giáo tại Việt Nam, về văn hóa, giáo dục, văn học, ngôn ngữ, lịch sử khắc in mộc bản cùng nghệ thuật điêu khắc gỗ cổ truyền và nhiều lĩnh vực khác về khoa học xã hội, phản ánh chiều sâu văn hóa của dân tộc Việt Nam qua hàng trăm năm lịch sử.
Với những giá trị về nhiều mặt về văn hóa, lịch sử, tôn giáo và nghệ thuật, tại Quyết định 73/QĐ-TTg ngày 18/1/2024, mộc bản chùa Trăm Gian đã được Thủ tướng chính phủ công nhận là Bảo vật Quốc gia.
* Phát huy giá trị của di tích gắn với phát triển du lịch
Thời gian qua, việc bảo quản kho mộc bản được chùa Trăm Gian và chính quyền địa phương chú trọng. Theo đó, những tấm mộc bản hiện được bảo quản trong tủ thép, đảm bảo thông thoáng để giữ được độ bền, phòng tránh bị trộm cắp.
Theo Thượng tọa Thích Tục Phương, trụ trì chùa Trăm Gian, việc bảo tồn, phát huy giá trị của di tích và của kho mộc bản đã và đang được Giáo hội Phật giáo Việt Nam thành phố Hải Phòng quan tâm. Dự kiến, sắp tới nơi đây sẽ tổ chức các khóa học cho các tăng ni, thời gian kéo dài từ tháng 5 đến tháng 8. Chùa Trăm Gian sẽ không chỉ là nơi tu hành mà còn tái hiện không khí của một trung tâm đào tạo Phật giáo, quy tụ nhiều tăng ni về tu học.
Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đã nêu rõ một trong những giải pháp là đầu tư bảo tồn, tôn tạo, phát huy giá trị di sản văn hóa lồng ghép vào mục tiêu phát triển bền vững về môi trường, văn hóa, kinh tế, xã hội gắn với sinh kế cộng đồng.
Nhận thức được những giá trị của di sản, thời gian qua, xã An Phú đã tổ chức trang trọng Lễ công bố mộc bản chùa Trăm Gian là Bảo vật quốc gia. Phó Chủ tịch UBND xã An Phú Vũ Văn Quảng cho biết, việc Mộc bản chùa Trăm Gian được công nhận là bảo vật Quốc gia là niềm tự hào và trách nhiệm lớn với địa phương trong công tác bảo tồn, gìn giữ, phát huy giá trị của di sản văn hóa. Địa phương sẽ tiếp tục tích cực tuyên truyền cho cán bộ, đảng viên, nhân dân, đặc biệt là thế hệ trẻ; các nhà trường cho học sinh tới tham quan di tích, học tập để hiểu về những giá trị của mộc bản. Xã cũng chỉ đạo các cơ quan đoàn thể, nhất là đoàn thanh niên thường xuyên đưa các thông tin lên mạng xã hội để tuyên truyền quảng bá về hệ thống mộc bản cho đoàn viên, hội viên và nhân dân nắm được. Cùng với đó, địa phương tiếp tục tổ chức tốt lễ hội truyền thống, trưng bày mộc bản cho nhân dân và du khách được chiêm ngưỡng. Đồng thời, xã sẽ phối hợp cơ quan chức năng gìn giữ, bảo quản hệ thống mộc bản để phát huy tốt hơn các giá trị của bảo vật quốc gia trong thời gian tới.
Tuy nhiên, ông Quảng cũng chia sẻ, trong quá trình bảo tồn di tích và bảo vật quốc gia, địa phương đang gặp một số khó khăn như kinh phí xây dựng các hệ thống bảo quản, tránh mất mát; thiếu nhân sự có khả năng am hiểu về giá trị mộc bản để phục vụ đón tiếp du khách thập phương khi đến tham quan, lễ chùa.
Địa phương cũng mong muốn trong thời gian tới, ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố sẽ quan tâm số hóa các tư liệu và hiện vật, kết nối với các điểm di tích ở các xã, phường, đặc khu trên địa bàn để quảng bá và lan tỏa giá trị của bảo vật quốc gia, phát huy giá trị của di tích gắn với phát triển du lịch.
Tin rằng, với sự vào cuộc của chính quyền địa phương và ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch, giá trị của những bảo vật quốc gia nói chung, trong đó có bảo vật Mộc bản chùa Trăm Gian sẽ tiếp tục được gìn giữ và lan tỏa, góp phần làm phong phú đời sống văn hóa và phát triển bền vững./.
