Giữa nhịp sống nhộn nhịp của làng nghề, khi phần lớn các gia đình chuyển sang sản xuất, kinh doanh vàng mã, Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Đăng Chế (tổ dân phố Đông Hồ, phường Thuận Thành, thành phố Bắc Ninh) vẫn bền bỉ gắn bó với nghề làm tranh dân gian Đông Hồ.
Bằng tình yêu và trách nhiệm với di sản quê hương, ông dành hàng chục năm sưu tầm, phục chế bản khắc cổ, khôi phục kỹ thuật làm tranh, truyền nghề cho con cháu và đưa dòng tranh truyền thống đến gần hơn với công chúng.
* Hành trình hồi sinh dòng tranh dân gian
Nhắc đến tranh dân gian Đông Hồ, Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Đăng Chế (91 tuổi) - người được ví như “linh hồn” của nghề làm tranh là một trong những người dành nhiều tâm huyết nhất cho hành trình bảo tồn dòng tranh quý. Sinh ra và lớn lên tại phường Thuận Thành (thành phố Bắc Ninh), ông bắt đầu làm tranh từ năm 8 tuổi, chứng kiến cả thời kỳ hưng thịnh cũng như những năm tháng nghề đứng trước nguy cơ mai một.
Nhớ lại những năm tháng tuổi thơ, ông Chế cho biết, đó là thời kỳ phát triển rực rỡ nhất của nghề làm tranh dân gian Đông Hồ. Khi ấy, cả làng có 17 dòng họ cùng làm tranh, hoạt động mua bán diễn ra tấp nập mỗi dịp Tết đến, Xuân về. Tranh Đông Hồ trở thành món quà biếu, vật trang trí quen thuộc trong mỗi gia đình. Từ nhỏ, ông đã theo cha làm những công việc đơn giản như in tranh, phơi tranh, pha màu. Tình yêu với dòng tranh quê hương cũng lớn dần qua từng công việc bình dị ấy.
Trưởng thành, ông Chế công tác và giảng dạy tại Trường Mỹ nghệ Đông Dương (nay là Trường Đại học Mỹ thuật Công nghiệp); sau đó làm việc tại Nhà xuất bản Văn hóa Dân tộc.
Chứng kiến nghề làm tranh ngày càng mai một, nhiều bản khắc gỗ bị bỏ quên, hư hỏng, giấy điệp phủ bụi, người trẻ dần không còn biết đến dòng tranh từng làm nên danh tiếng của làng, ông càng quyết tâm tìm cách khôi phục nghề. Năm 1992, sau khi nghỉ hưu, ông dành toàn bộ tâm sức cho công việc sưu tầm, phục chế và phát triển tranh dân gian Đông Hồ. Đây là hành trình không ít khó khăn, đòi hỏi nhiều thời gian và kinh phí. Ông đi khắp nơi, tìm đến từng gia đình để xin, mua lại những bức tranh, bản khắc còn sót lại, từng bước phục hồi vốn di sản quý của cha ông. Đến nay, ông đã sưu tầm được hàng trăm bản khắc cổ, trong đó có những bản có niên đại hơn 200 năm.
Không chỉ phục hồi những bản khắc cũ, ông còn tìm cách tái tạo các mẫu tranh đã thất truyền. Năm 2013, khi được một nhà nghiên cứu người Pháp tặng bộ sách về tranh dân gian Đông Hồ, ông cùng con cháu nghiên cứu, phóng to từng bức tranh rồi chuyển thành các bản khắc gỗ để phục vụ việc in tranh. Ông Chế chia sẻ, bộ sách có hàng trăm bức tranh, là nguồn tư liệu quý giúp gia đình có thêm cơ sở phục dựng những tác phẩm xưa. Dù mỗi bản khắc đòi hỏi nhiều công sức, sự tỉ mỉ và kỹ thuật, đến nay gia đình ông đã phục dựng thành công hàng chục bản, góp phần làm phong phú thêm kho tàng tranh Đông Hồ.
Từ nỗ lực bền bỉ ấy, năm 2006, gia đình ông thành lập Doanh nghiệp tư nhân Tranh dân gian Đông Hồ Nguyễn Đăng Chế, từng bước xây dựng cơ sở sản xuất, trưng bày và giới thiệu sản phẩm. Đây không chỉ là nơi duy trì hoạt động làm tranh mà còn trở thành địa chỉ để du khách, học sinh tìm hiểu về lịch sử, kỹ thuật và giá trị nghệ thuật của dòng tranh dân gian đặc sắc.
* Truyền nghề, lan tỏa giá trị di sản
Với Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Đăng Chế, bảo tồn nghề không chỉ dừng lại ở việc lưu giữ những bản khắc hay phục dựng các tác phẩm cổ, mà quan trọng hơn là phải có người tiếp nối. Bởi vậy, ông luôn dành tâm huyết truyền dạy kỹ thuật làm tranh cho con cháu, từ vẽ mẫu, pha chế màu, khắc ván đến in tranh trên giấy điệp.
Đến nay, gia đình ông đã có ba thế hệ cùng tham gia làm tranh dân gian Đông Hồ. Niềm vui lớn nhất của người nghệ nhân là những công việc ông kiên trì theo đuổi suốt nhiều thập kỷ đang được các con, cháu tiếp tục gìn giữ. Từ tình yêu nghề của người đi trước, các thế hệ sau có thêm động lực để duy trì nghề truyền thống, sáng tạo sản phẩm và giới thiệu tranh Đông Hồ đến đông đảo công chúng.
Tháng 4/2024, gia đình ông khánh thành Nhà trưng bày tranh dân gian Đông Hồ, tạo thêm không gian lưu giữ, giới thiệu và quảng bá giá trị dòng tranh. Nhà trưng bày được bố trí thành 7 chủ đề, tái hiện từ lịch sử làng nghề, quê hương và gia đình nghệ nhân đến cuộc đời, sự nghiệp của ông Nguyễn Đăng Chế; đồng thời giới thiệu các công đoạn làm tranh như: chế biến màu tự nhiên, vẽ mẫu, khắc ván, in tranh và những dấu mốc ghi nhận đóng góp của nghệ nhân trong hành trình bảo tồn di sản.
Thông qua hệ thống tranh, bản khắc, tư liệu, hình ảnh và hiện vật, du khách có thể tìm hiểu về quy trình tạo nên một bức tranh Đông Hồ. Không gian này cũng lưu giữ những ký ức về một thời hưng thịnh của làng tranh, góp phần giúp thế hệ trẻ hiểu hơn về giá trị văn hóa, nghệ thuật được cha ông trao truyền.
Ông Nguyễn Văn Đáp, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố Bắc Ninh cho rằng, việc bảo vệ và phát triển nghề làm tranh dân gian Đông Hồ có ý nghĩa quan trọng trong gìn giữ nghề thủ công truyền thống đặc sắc; đồng thời phát huy giá trị của dòng tranh mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc. Đặc biệt, sau khi nghề làm tranh dân gian Đông Hồ được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp, công tác bảo tồn càng trở nên cấp thiết, đòi hỏi sự chung tay của các cấp, ngành và cộng đồng. Trong đó, các gia đình còn duy trì nghề giữ vai trò đặc biệt quan trọng, không chỉ lưu giữ kỹ thuật, bí quyết làm tranh mà còn truyền dạy cho thế hệ trẻ, góp phần duy trì sức sống của di sản. Những đóng góp bền bỉ của gia đình Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Đăng Chế rất đáng trân trọng. Nhà trưng bày của gia đình không chỉ là nơi lưu giữ tư liệu, hiện vật quý mà còn góp phần giới thiệu, lan tỏa giá trị tranh Đông Hồ, nâng cao nhận thức và trách nhiệm của cộng đồng trong bảo vệ di sản.
Trong bối cảnh nghề vẫn đối mặt với nhiều thách thức, những nghệ nhân như ông Nguyễn Đăng Chế đang góp phần quan trọng giữ lại giá trị quý báu của dòng tranh dân gian. Từ những bản khắc được phục hồi, những bức tranh được tái tạo đến lớp con cháu tiếp nối nghề, hành trình của ông không chỉ là câu chuyện về tình yêu nghề mà còn là minh chứng cho trách nhiệm gìn giữ di sản. Bởi với người nghệ nhân ấy, khi còn người làm tranh, còn người yêu tranh và tiếp tục truyền dạy, hồn cốt tranh Đông Hồ vẫn còn được gìn giữ và lan tỏa./.
