Nhìn từ góc độ vĩ mô, việc học sinh quay lưng với các môn khoa học tự nhiên sẽ dẫn đến một sự "lệch pha" nghiêm trọng trong cơ cấu nguồn nhân lực quốc gia.
Kỳ thi tốt nghiệp Trung học phổ thông năm nay tại Nghệ An đang có tình trạng thí sinh "né" các môn khoa học tự nhiên để tìm đến các môn xã hội dẫn đến sự mất cân đối. Việc này có thể dẫn đến nguy cơ thiếu hụt nguồn nhân lực trình độ cao trong các ngành khoa học, kỹ thuật và công nghệ – trụ cột của nền kinh tế số.
*Nghịch lý môn tự chọn
Tại các trường trung học phổ thông ở tỉnh Nghệ An, đặc biệt là ở khu vực miền núi và vùng sâu vùng xa, việc đăng ký môn thi tự chọn cho kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông đang bộc lộ sự mất cân đối. Những môn học vốn được coi là "xương sống" của khối kỹ thuật như Vật lý, Hóa học, Sinh học hay Tin học đang rơi vào tình trạng "vắng bóng" thí sinh.
Trong số 355 học sinh khối 12 của Trường Trung học phổ thông Tương Dương, xã vùng cao Tương Dương còn nhiều khó khăn chỉ có 11 em chọn môn Vật lý, 10 em chọn Hóa học và "kỷ lục" thấp nhất thuộc về môn Tin học với chỉ 5 thí sinh. Ngược lại, các môn như Lịch sử, Địa lý và Kinh tế pháp luật lại chiếm ưu thế tuyệt đối với số lượng đăng ký lần lượt là 228, 188 và 206 em.
Môn Tiếng Anh cũng trong tình trạng tương tự. Cô giáo Nguyễn Thị Trang, giáo viên Tiếng Anh tại Trường Trung học Phổ thông chia sẻ, dù số lượng học sinh đăng ký đã tăng gấp đôi so với năm ngoái nhưng cũng chỉ đạt con số rất khiêm tốn. Theo thầy Hiệu trưởng Lê Ngọc Hưng, rào cản về ngôn ngữ đối với học sinh dân tộc thiểu số (chiếm hơn 80%) và độ khó của các môn tự nhiên khiến các em có tâm lý chọn những môn "dễ học, dễ thuộc" để đảm bảo tốt nghiệp.
Tình trạng này không chỉ khu biệt ở vùng cao. Tại các trường tốp đầu như Trường Phổ thông Dân tộc nội trú Trung học phổ thông 2 Nghệ An vẫn có xu hướng này. Trong số 263 học sinh lớp 12, có tới 213 em chọn môn Lịch sử, trong khi Tin học chỉ có 8 em đăng ký. Cô Trương Thị Thanh Thủy, Phó Hiệu trưởng nhà trường, nhận định rằng học sinh đang có sự điều chỉnh theo hướng thực dụng hơn, gắn liền với tổ hợp xét tuyển của các trường đại học và yêu cầu của thị trường lao động.
Thực trạng này tạo ra những áp lực chưa từng có lên công tác quản lý và giảng dạy. Tại Trường Trung học Phổ thông Lê Viết Thuật, dù đã tư vấn hướng nghiệp từ lớp 10, số học sinh chọn khối tự nhiên vẫn chiếm tỷ lệ thấp (dưới 20% cho các môn Hóa học, Sinh học, Tin học). Hệ quả là nhà trường phải đối mặt với khó khăn trong việc sắp xếp đội ngũ. Để đảm bảo định mức tiết dạy, nhiều giáo viên các môn tự nhiên phải "trái tay" đảm nhiệm thêm các môn Giáo dục địa phương hay Hoạt động trải nghiệm.
*Nguy cơ khủng hoảng nhân lực kỹ thuật
Nguyên nhân của sự "lệch pha" này được các chuyên gia giáo dục nhận định là do tâm lý chọn "cửa sáng". Thầy Lê Văn Quyền, Hiệu trưởng Trường Trung học Phổ thông Thanh Chương 3, xã Cát Ngạn thẳng thắn chỉ ra rằng khi được trao quyền tự chọn 4 môn theo Chương trình 2018, học sinh thường ưu tiên những môn "dễ tiếp cận", ít áp lực và dễ đạt điểm cao để "an toàn". Sự lựa chọn này mang tính nhất thời, thiếu tính chiến lược về nghề nghiệp tương lai.
Mối lo ngại lớn nhất không dừng lại ở kỳ thi tốt nghiệp. Nhìn từ góc độ vĩ mô, việc học sinh quay lưng với các môn khoa học tự nhiên sẽ dẫn đến một sự "lệch pha" nghiêm trọng trong cơ cấu nguồn nhân lực quốc gia. Theo dự báo từ các chuyên gia kinh tế, Việt Nam đang bước vào giai đoạn đẩy mạnh công nghiệp hóa và chuyển đổi số. Nhu cầu nhân lực các ngành STEM (Khoa học, Công nghệ, Kỹ thuật và Toán học) là cực lớn. Việc thiếu hụt thí sinh đầu vào khối tự nhiên hôm nay chính là tiền đề cho cuộc khủng hoảng thiếu hụt kỹ sư, chuyên gia công nghệ và nhà khoa học trong 5-10 năm tới.
Khi nguồn tuyển sinh cho các khối ngành kỹ thuật, công nghệ bị thu hẹp, chất lượng đầu vào và đầu ra của các trường đại học khối ngành này sẽ bị ảnh hưởng. Điều này trực tiếp đe dọa đến khả năng cạnh tranh của kinh tế Việt Nam trong việc thu hút các dòng vốn đầu tư công nghệ cao (như bán dẫn, năng lượng sạch) vốn đòi hỏi đội ngũ nhân lực giỏi các môn tự nhiên. Thực trạng này không chỉ đặt ra thách thức cho công tác tổ chức giảng dạy tại các trường phổ thông mà còn đòi hỏi một chiến lược hướng nghiệp dài hơi để đảm bảo cơ cấu nguồn nhân lực bền vững.
Để tháo gỡ nút thắt này, thầy Lê Văn Quyền cho rằng cần có giải pháp "từ sớm, từ xa". Các nhà trường cần thay đổi căn bản công tác tư vấn hướng nghiệp, giúp học sinh hiểu rõ bức tranh thị trường lao động thay vì chỉ nhìn vào bảng điểm. Bên cạnh đó, cốt lõi nằm ở việc nâng cao chất lượng dạy và học các môn Khoa học tự nhiên. "Giáo viên cần đổi mới phương pháp, tăng cường thực hành, thí nghiệm, gắn kiến thức với thực tiễn để tạo hứng thú cho học sinh" thầy Quyền nhấn mạnh.
Thầy Cao Thanh Bảo, Hiệu trưởng Trường Trung học Phổ thông Hà Huy Tập nhấn mạnh việc cần có sự kết nối chặt chẽ giữa trường phổ thông, trường đại học và doanh nghiệp. Các môn tự nhiên cần được giảng dạy theo hướng giảm tải lý thuyết hàn lâm, tăng cường thực hành và gắn liền với giải quyết những vấn đề thực tiễn. Các trường đại học cần đa dạng hóa và linh hoạt hơn trong các tổ hợp xét tuyển, tránh việc quá tập trung vào một vài môn học nhất định, từ đó tạo động lực cho học sinh học tập toàn diện các môn. Lựa chọn môn thi là quyền của học sinh, nhưng định hướng để sự lựa chọn đó vừa phù hợp với năng lực cá nhân, vừa đáp ứng được nhu cầu phát triển của xã hội là trách nhiệm của ngành giáo dục và cả cộng đồng. Khơi gợi niềm đam mê khoa học thay vì chỉ dừng lại ở các con số điểm số sẽ là chìa khóa để cân bằng lại bức tranh giáo dục hiện nay...
Trước thực trạng trên, Sở Giáo dục và Đào tạo Nghệ An cũng chỉ đạo các nhà trường đổi mới cách dạy và học. Cụ thể chuyển đổi phương pháp dạy học đẩy mạnh giáo dục STEM (Khoa học, Công nghệ, Kỹ thuật và Toán học) ngay từ bậc trung học cơ sở. Việc học Khoa học tự nhiên phải gắn liền với thực hành, thí nghiệm thay vì chỉ giải bài tập trên giấy, từ đó tạo sự hứng thú thực chất cho học sinh.
Ông Nguyễn Văn Khoa, Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo Nghệ An nhấn mạnh: “Thay vì chỉ tư vấn "chọn môn nào dễ đỗ", các trường cần tổ chức nhiều buổi tham quan thực tế tại các khu công nghiệp, doanh nghiệp công nghệ ở tỉnh (như VSIP, WHA Nghệ An) để học sinh thấy được nhu cầu thực tế và mức thu nhập hấp dẫn của ngành kỹ thuật. Khi học sinh nhìn thấy cơ hội nghề nghiệp và mức thu nhập hấp dẫn của kỹ sư, lập trình viên, tư duy chọn môn thi của các em sẽ thay đổi”.
Tỉnh Nghệ An cũng đang nghiên cứu chính sách học bổng dành riêng cho học sinh Nghệ An đăng ký vào các ngành kỹ thuật, công nghệ tại các trường đại học trọng điểm trong nước và quốc tế. Các bên liên quan phối hợp với tập đoàn công nghệ lớn để tạo ra lộ trình "đặt hàng" nhân lực ngay từ khi học sinh còn ngồi trên ghế nhà trường. Khi học sinh nhìn thấy tương lai công việc ổn định, thu nhập cao, sự lựa chọn của các em sẽ thay đổi. Tỉnh cũng nghiên cứu xây dựng quỹ khen thưởng, tôn vinh các tài năng trẻ trong lĩnh vực sáng tạo, khoa học kỹ thuật để lan tỏa tinh thần "tự hào khi theo đuổi lĩnh vực khó", đầu tư trang thiết bị hiện đại cho các trường Trung học phổ thông trọng điểm. Một môi trường học tập thực hành đầy đủ công cụ sẽ giúp học sinh tự tin hơn khi chọn các môn tự nhiên thay vì chỉ học chay trên giấy tờ.
Chỉ khi học sinh nhìn thấy được sự hấp dẫn và tính ứng dụng thực tế của Vật lý, Hóa học hay Tin học trong đời sống và cơ hội nghề nghiệp rộng mở, các em mới có đủ động lực để bứt phá khỏi vùng "an toàn". Nếu không có sự điều chỉnh kịp thời từ cả phía nhận thức của học sinh, phụ huynh và chiến lược giáo dục của nhà trường, sự mất cân đối này sẽ trở thành rào cản vô hình kìm hãm sự phát triển của nền kinh tế dựa trên tri thức và công nghệ mà Việt Nam đang hướng tới./.
