Tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, các đại biểu đã khẳng định một bước chuyển mang tính bước ngoặt đó là: Nhà nước đang quyết liệt chuyển dịch từ tư duy quản lý hành chính kiểm soát sang tư duy kiến tạo phát triển.
Việc Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI thông qua dự án Luật Phát triển đô thị và Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kiến trúc đã khẳng định bước tiến trong tư duy quản trị quốc gia. Luật đã đẩy mạnh phân cấp, phân quyền theo phương châm "địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm". Đây là giải pháp thể chế quan trọng nhằm khắc phục những biểu hiện của cơ chế xin - cho manh mún, mở rộng không gian phát triển và tạo xung lực đưa các đô thị phát triển bền vững, đóng góp vào mục tiêu tăng trưởng hai con số trong kỷ nguyên mới.
*Tư duy lập pháp đột phá
Trong suốt tiến trình đẩy mạnh công nghiệp hóa và hiện đại hóa đất nước, hệ thống đô thị Việt Nam luôn giữ vị thế đầu tàu kinh tế, hạt nhân đổi mới sáng tạo và trung tâm kết nối với chuỗi giá trị toàn cầu. Dẫu vậy, trong nhiều thập kỷ qua, điểm nghẽn của thể chế là một trong những rào cản lớn nhất, kìm hãm nguồn lực của các trung tâm kinh tế trọng điểm. Các địa phương đã phải đề xuất những nghị quyết thí điểm ngắn hạn mang tính chắp vá, khiến công tác quy hoạch chiến lược bị đứt gãy và tạo ra tâm lý e dè, do dự cho các nhà đầu tư.
Tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, các đại biểu đã khẳng định một bước chuyển mang tính bước ngoặt đó là: Nhà nước đang quyết liệt chuyển dịch từ tư duy quản lý hành chính kiểm soát sang tư duy kiến tạo phát triển. Luật Phát triển đô thị được Quốc hội thông qua tại Kỳ họp này là minh chứng rõ nét nhất cho chủ trương tăng cường phân cấp, phân quyền cho địa phương để mở rộng không gian phát triển. Điểm đột phá đáng chú ý là Luật đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, bổ sung một số thẩm quyền cụ thể cho Hội đồng nhân dân Thành phố trong các lĩnh vực như quy hoạch, hạ tầng năng lượng và một số cơ chế phát triển mới, qua đó tăng tính chủ động của địa phương, gắn với năng lực thực hiện, trách nhiệm giải trình và yêu cầu thống nhất quản lý nhà nước.
Đánh giá về tầm vóc của đạo luật, đại biểu Nguyễn Thị Thu Hà (Quảng Ninh) nhấn mạnh: Luật Phát triển đô thị ra đời đúng thời điểm, đáp ứng yêu cầu quy hoạch tầm nhìn dài hạn và tạo không gian phát triển mới cho các siêu đô thị. Thay vì các nghị quyết riêng lẻ hay chính sách đặc thù trước đây, chúng ta đang hệ thống hóa bằng một cơ sở pháp luật vững chắc, bao hàm cả mô hình phát triển khu kinh tế đặc biệt. Sự chuyển dịch này không chỉ giải phóng các đô thị khỏi vòng luẩn quẩn "xin - cho" mà còn củng cố niềm tin vào môi trường thể chế của cộng đồng doanh nghiệp trong và ngoài nước để tự tin triển khai các chiến lược đầu tư với tầm nhìn 20 đến 50 năm.
* Mở rộng không gian phát triển mới
Một trong những điểm đáng chú ý của Luật Phát triển đô thị là việc cụ thể hóa nguyên tắc "địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm" thông qua việc đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, tăng tính chủ động của địa phương trong những lĩnh vực được luật quy định. Tinh thần phân quyền này không dừng lại ở khẩu hiệu mà gắn liền quyền tự chủ với trách nhiệm giải trình công khai, minh bạch.
Phân tích sâu sắc khía cạnh này, đại biểu Trịnh Thị Tú Anh (Lâm Đồng) khẳng định: "Nội dung quan trọng nhất là Luật Phát triển đô thị đã tăng cường phân cấp, phân quyền cho chính quyền đô thị với phương châm địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm. Thẩm quyền quy hoạch phải đi trước một bước, giúp địa phương chủ động khai thác không gian ngầm, không gian tầm cao và tầm thấp, tạo động lực tăng trưởng hai con số và linh hoạt hút đầu tư vào khu thương mại tự do, logistics".
Bên cạnh việc mở rộng chiều không gian vật lý, phân quyền quy hoạch còn cho phép các địa phương rút ngắn quy trình phê duyệt dự án, đây là điều kiện tiên quyết để nắm bắt thời cơ vàng thu hút các tập đoàn đa quốc gia vào những mô hình kinh tế thế hệ mới như Khu thương mại tự do, các trung tâm logistics quốc tế kết nối cảng nước sâu và sân bay quốc tế. Từ đó, tạo điều kiện thúc đẩy, đóng góp trực tiếp vào mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số của các vùng kinh tế trọng điểm.
*Thiết kế thể chế khoa học
Một đạo luật về đô thị trong kỷ nguyên số và cách mạng công nghiệp 4.0 không thể áp dụng công thức cào bằng cơ học cho mọi đơn vị hành chính. Những siêu đô thị đặc biệt như Thành phố Hồ Chí Minh và Hà Nội với quy mô trên 10 triệu dân, áp lực giao thông, hạ tầng và mật độ giao dịch khổng lồ đòi hỏi khung thể chế hoàn toàn khác biệt so với các đô thị loại I, loại II vùng duyên hải hay miền núi. Do đó, Luật Phát triển đô thị đã cho thấy tư duy lập pháp linh hoạt, phù hợp với yêu cầu thực tiễn, vừa có quy chuẩn nền tảng chung, vừa có các cơ chế "may đo" riêng biệt.
Phân tích chuyên sâu về kỹ thuật lập pháp, đại biểu Trịnh Xuân An (Đồng Nai) đánh giá: "Đây là đạo Luật khó nhưng có hướng tiếp cận rất khoa học. Luật Phát triển đô thị đã xây dựng được khung pháp lý chung cho các đô thị, đồng thời thiết kế quy định riêng cho các đô thị đặc biệt như Thành phố Hồ Chí Minh. Luật Phát triển đô thị cũng trao quyền linh hoạt cho khu vực hành chính; phân định rạch ròi thẩm quyền điều hành đối với các cơ chế thử nghiệm, quản lý rủi ro, đất đai, ngân sách và mô hình phát triển mới".
Việc phân định rạch ròi "rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm" này có ý nghĩa quan trọng trong nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước ở địa phương. Qua đó, góp phần khắc phục tình trạng đùn đẩy trách nhiệm hoặc tình trạng văn bản gửi đi gửi lại kéo dài qua nhiều cấp Bộ, ngành. Đồng thời, các quy định mới cũng tạo cơ sở pháp lý để địa phương mạnh dạn nghiên cứu, triển khai thử nghiệm những giải pháp, mô hình phù hợp với điều kiện thực tế gắn với yêu cầu kiểm soát quyền lực, trách nhiệm giải trình và bảo đảm sự thống nhất trong quản lý nhà nước.
* Cắt giảm khâu trung gian, tăng tính chủ động ở cơ sở
Song hành với Luật Phát triển đô thị, Luật Kiến trúc sửa đổi được Quốc hội thông qua tại Kỳ họp lần này nhận được sự đánh giá và đồng thuận đặc biệt cao. Kiến trúc và cảnh quan đô thị chính là diện mạo, tâm hồn và tấm gương phản chiếu trình độ văn hóa, kinh tế của mỗi địa phương. Tuy nhiên, sau 6 năm triển khai Luật Kiến trúc năm 2019, thực tiễn cho thấy đã bộc lộ nhiều điểm nghẽn về thủ tục hành chính, khiến các dự án đầu tư bị chậm trễ kéo dài và hạn chế tính linh hoạt của chính quyền cơ sở.
Đại biểu Võ Hoàng Ngân (Thành phố Hồ Chí Minh) chỉ rõ: “Đối với các đô thị lớn, Luật Kiến trúc sửa đổi quy định Ủy ban nhân dân thành phố có thẩm quyền lập, thẩm định và phê duyệt quy chế quản lý kiến trúc sau khi lấy ý kiến các sở, ngành và cộng đồng dân cư, giảm bớt các khâu trung gian kéo dài thời gian như trước đây. Bên cạnh đó, tùy theo năng lực và điều kiện thực tế, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh có thể quyết định phân cấp thẩm quyền này cho Ủy ban nhân dân cấp xã, phường. Đây là bước cải cách thủ tục hành chính rất lớn, tạo điều kiện thuận lợi, nâng cao tính chủ động cho chính quyền địa phương trong mô hình quản lý hiện đại."
Đồng tình sâu sắc với quan điểm trên, theo đại biểu Trần Hoàng Ngân (Thành phố Hồ Chí Minh), điểm đột phá lớn nhất của Luật Kiến trúc sửa đổi là thực hiện triệt để tinh thần “địa phương biết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”, đẩy mạnh việc phân cấp, phân quyền cho các địa phương. Điều này phản ánh niềm tin mạnh mẽ của lãnh đạo Trung ương đối với các địa phương hiện nay. "Khi thể chế trở thành động lực phát triển và công cụ huy động hiệu quả mọi nguồn lực xã hội, các địa phương sẽ phát huy tối đa tiềm năng, lợi thế sẵn có, góp phần giúp đất nước sử dụng nguồn lực hiệu quả và tăng tốc phát triển trong kỷ nguyên mới" Đại biểu Trần Hoàng Ngân nhấn mạnh.
*Phân quyền cần gắn với nguồn lực và năng lực thực thi
Nêu bật khía cạnh thực tế cần giải quyết thỏa đáng, đại biểu Phạm Khánh Phong Lan (Thành phố Hồ Chí Minh) cho rằng, Luật được xây dựng trên quan điểm phân cấp, phân quyền mạnh mẽ cho địa phương. Việc này sẽ tạo ra khối lượng công việc cần giải quyết tại các địa phương sẽ rất lớn, nhưng biên chế không tăng và thu nhập cũng chưa tương xứng. Do đó, cần nghiên cứu tạo cơ chế tự chủ cho địa phương về phân bổ nhân sự để đáp ứng yêu cầu công việc, đồng thời có cơ chế bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm, dám đổi mới vì sự phát triển của địa phương.
Từ yêu cầu trên, đại biểu Phạm Khánh Phong Lan cho rằng cần thiết lập 3 trụ cột bảo đảm thực thi tại chính quyền cơ sở là đòi hỏi tất yếu. Đó là cần trao quyền chủ động tuyển dụng chuyên gia, kỹ sư và nhà quản lý chất lượng cao theo nhu cầu thực tiễn. Đồng thời, có cơ chế thu nhập tăng thêm và chế độ đãi ngộ tương xứng với áp lực công việc và giá trị gia tăng tạo ra, cũng như phải thể chế hóa quy định bảo vệ cán bộ đổi mới, dám nghĩ dám làm vì lợi ích chung, loại trừ rủi ro pháp lý cho những sáng kiến đột phá.
Việc thông qua Luật Phát triển đô thị và Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kiến trúc là bước tiến quan trọng về thể chế, cụ thể hoá yêu cầu đẩy mạnh phân cấp, phân quyền theo phương châm “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm” gắn với năng lực, điều kiện bảo đảm và trách nhiệm giải trình. Tuy nhiên, phân quyền chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi địa phương được bảo đảm về nguồn lực, năng lực thực thi và cơ chế phù hợp để cán bộ yên tâm đổi mới, sáng tạo vì lợi ích chung. Đây là những điều kiện quan trọng để các đô thị phát huy tốt hơn tiềm năng, lợi thế, góp phần thúc đẩy tăng trưởng nhanh, bền vững và thực hiện mục tiêu phát triển đất nước trong kỷ nguyên phát triển mới./.
