Diễn đàn Tương lai ASEAN: Đoàn kết kiến tạo tương lai hòa bình, tự cường trong thế giới biến động
Sáng 9/6, Diễn đàn Tương lai ASEAN (ASEAN Future Forum - AFF) 2026 với chủ đề “Cùng định hình tương lai chung: Hòa bình, thịnh vượng, lấy người dân làm trung tâm” đã khai mạc trọng thể tại Thủ đô Hà Nội.
Sau phần phát biểu dẫn đề mang tính định hướng của Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng, các đại biểu tham dự phiên khai mạc đã lần lượt lắng nghe các bài tham luận của lãnh đạo cấp cao các quốc gia thành viên, Tổng Thư ký Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN), Phó Tổng Thư ký Liên hợp quốc, cũng như theo dõi thông điệp ghi hình quan trọng của Bộ trưởng Ngoại giao các nước.
* Hòa bình là điều kiện tiên quyết
Trong phát biểu, Thủ tướng Campuchia Hun Manet đánh giá cao chủ đề của Diễn đàn, khẳng định thông điệp này đã phản ánh trúng và đúng những yêu cầu cấp thiết nhất của khu vực trong bối cảnh thế giới đang phải đối mặt với những biến động sâu sắc, toàn diện về an ninh, kinh tế và phát triển. ASEAN cần phải nhìn nhận một cách hết sức tỉnh táo về những thách thức bủa vây nền hòa bình, sự ổn định và tăng trưởng hiện nay, từ đó xác định được các bước đi chiến lược phù hợp nhằm củng cố mạnh mẽ sự hợp tác khu vực.
Nhìn lại chặng đường đã qua, Thủ tướng Hun Manet khẳng định ASEAN đã trải qua một hành trình chuyển đổi đáng tự hào, vươn lên từ một khu vực từng bị chia cắt sâu sắc bởi các cuộc xung đột, sự khác biệt gay gắt về ý thức hệ và tình trạng thiếu vắng lòng tin, để trở thành một trong những điểm sáng ổn định và phát triển năng động bậc nhất trên thế giới. Những thành tựu này chính là kết quả của những lựa chọn mang tính chiến lược dựa trên nền tảng đối thoại, không ngừng xây dựng lòng tin, thượng tôn nguyên tắc tôn trọng chủ quyền, không can thiệp vào công việc nội bộ và luôn kiên trì giải quyết mọi tranh chấp bằng các biện pháp hòa bình.
Tuy nhiên, Thủ tướng Campuchia lưu ý rằng hòa bình trong thời đại ngày nay tuyệt đối không thể được xem là một điều hiển nhiên. Các cuộc xung đột đang bùng phát tại nhiều khu vực trên thế giới đã phơi bày tính chất ngày càng phức tạp, khó lường của các thách thức an ninh hiện đại, kéo dài từ môi trường chiến tranh mạng, sự cạnh tranh ủy nhiệm khốc liệt cho đến các chiến dịch thao túng thông tin tinh vi.
Về khu vực, Thủ tướng Hun Manet khẳng định cam kết vững chắc của Campuchia đối với việc thúc đẩy hợp tác láng giềng, nhấn mạnh sự cần thiết của việc phối hợp chặt chẽ để xử lý tận gốc các thách thức mang tính xuyên biên giới như tội phạm xuyên quốc gia, nạn buôn bán ma túy, mua bán người và vấn đề suy thoái môi trường sinh thái. Đặc biệt, Campuchia kiên định lập trường ủng hộ việc thực hiện đầy đủ Tuyên bố ứng xử của các bên ở Biển Đông (DOC) và kỳ vọng sớm hoàn tất Bộ Quy tắc ứng xử ở Biển Đông (COC) đảm bảo tính thực chất, hiệu quả nhằm duy trì vững chắc nền hòa bình và sự ổn định tại vùng biển mang ý nghĩa chiến lược đặc biệt đối với toàn khu vực.
Ở góc độ kinh tế, ông Hun Manet nhận định thế giới đang phải chịu tác động đồng thời của các cuộc khủng hoảng đan xen, từ những hậu quả kéo dài của đại dịch COVID-19 đến bão lạm phát, xu hướng tăng lãi suất và sự căng thẳng địa chính trị. Trong bối cảnh đó, việc xây dựng một nền kinh tế ASEAN có khả năng tự cường và liên kết chặt chẽ là một yêu cầu mang tính chiến lược sống còn.
Thủ tướng Hun Manet khẳng định yếu tố con người phải được đặt vào vị trí trung tâm của toàn bộ tiến trình xây dựng Cộng đồng, với mục tiêu cuối cùng là nâng cao chất lượng cuộc sống, bảo đảm an ninh, phúc lợi và mở ra cơ hội phát triển công bằng cho người dân.
Hướng về tương lai, ASEAN cần tiếp tục củng cố sức mạnh thể chế, nâng cao hiệu quả hoạt động của Ban Thư ký ASEAN và phát huy sự tham gia đóng góp của các bên liên quan, từ doanh nghiệp, giới học giả cho đến các tổ chức xã hội. "Hòa bình là điều kiện tiên quyết cho phát triển, còn thịnh vượng là mục tiêu cuối cùng của tiến trình xây dựng cộng đồng ASEAN", Thủ tướng Hun Manet nhấn mạnh và kêu gọi các thành viên chung tay xây dựng một khu vực hòa bình, an ninh và thịnh vượng hơn.
* Đề xuất bốn định hướng chiến lược lớn để duy trì sự đoàn kết và hội nhập
Tham luận tại phiên họp, Thủ tướng Lào Sonexay Siphandone đánh giá Diễn đàn đã thực sự chuyển mình, trở thành một nền tảng vô cùng quan trọng để các quốc gia cùng nhau trao đổi quan điểm, từ đó tìm kiếm các cách tiếp cận chung nhằm giải quyết triệt để những thách thức mới nổi ở cả cấp độ khu vực và toàn cầu.
Phân tích cục diện quốc tế hiện tại, Thủ tướng Sonexay Siphandone nhấn mạnh, ASEAN cần tiếp tục duy trì khối đoàn kết vững chắc, tăng cường tối đa khả năng tự cường và phát huy cao độ vai trò trung tâm của mình trên cơ sở tôn trọng các nguyên tắc nền tảng và phương thức hoạt động của ASEAN. Đồng thời, ASEAN cần nâng cao năng lực ứng phó linh hoạt với các thách thức mới nổi, bảo đảm khối tiếp tục là nền tảng đáng tin cậy phục vụ cho các hoạt động tham vấn, hợp tác và ngoại giao phòng ngừa, qua đó biến thách thức thành cơ hội vì lợi ích chung của toàn khu vực.
Chia sẻ tầm nhìn về tương lai, Thủ tướng Lào đề xuất một lộ trình bao gồm bốn định hướng chiến lược lớn.
Trước hết, tuyệt đối kiên định với các nguyên tắc cơ bản và phương thức ASEAN, duy trì vững chắc vai trò dẫn dắt và vị thế trung tâm của khối, đồng thời thúc đẩy mạnh mẽ các cơ chế hợp tác đa phương nhằm bảo đảm nền hòa bình, ổn định và an ninh khu vực.
Thứ hai, khu vực phải chủ động tăng cường năng lực tự cường toàn diện để thích ứng kịp thời với các xu hướng mới, đặc biệt trong bối cảnh công nghệ số và trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm thay đổi một cách sâu sắc phương thức sống, cách thức làm việc cũng như quỹ đạo phát triển của các quốc gia.
Thứ ba, Thủ tướng Lào nhấn mạnh yêu cầu thiết yếu của việc thúc đẩy hội nhập và kết nối toàn diện trong phạm vi ASEAN, bao trùm kết nối đường bộ, đường thủy, đường biển, đường hàng không, cho đến mạng lưới năng lượng, hệ thống logistics và các cơ sở hạ tầng liên quan. Ông đặc biệt đề cao tầm quan trọng chiến lược của các dự án kết nối quy mô lớn như tuyến đường cao tốc Vientiane-Hà Nội và dự án đường sắt Lào-Việt Nam dọc Hành lang Kinh tế Đông-Tây, coi đây là những động lực mũi nhọn để thúc đẩy thương mại, duy trì sức sống của chuỗi cung ứng và tăng cường giao lưu nhân dân.
Thứ tư, Thủ tướng Sonexay Siphandone kêu gọi các nước tăng cường hợp tác nội khối nhằm bảo đảm sự tự chủ an ninh năng lượng thông qua việc thúc đẩy chuyển đổi sang các nguồn năng lượng sạch, bền vững như thủy điện, điện mặt trời và điện gió. Ông khẳng định Lào có tiềm năng rất lớn trong lĩnh vực năng lượng sạch và sẵn sàng tạo điều kiện để các nước ASEAN và đối tác đầu tư vào cơ sở hạ tầng kết nối năng lượng.
* Bước ngoặt mang tính lịch sử
Thủ tướng Thái Lan Anutin Charnvirakul nhận định những biến động của thế giới vừa đặt ra thách thức khổng lồ, song cũng mở ra các cơ hội vàng để khu vực tự tin khẳng định vai trò và vị thế trong bối cảnh quốc tế đang chuyển dịch sâu sắc. Trong khi nhiều khu vực trên thế giới đang phải trải qua sự bất ổn và xáo trộn, ASEAN lại sở hữu tiềm năng lớn để trở thành một trong những khu vực ổn định nhất toàn cầu, vươn lên thành điểm đến hấp dẫn đối với các dòng vốn đầu tư đang ráo riết tìm kiếm môi trường an toàn và đáng tin cậy. Để hiện thực hóa tiềm năng đó, ASEAN cần tiếp tục phát huy khả năng hài hòa lợi ích quốc gia với lợi ích khu vực, nền tảng cốt lõi giúp khối duy trì ổn định, củng cố đoàn kết và trở thành đối tác được nhiều nước lớn ưu tiên hợp tác.
Khẳng định yêu cầu duy trì vai trò trung tâm của ASEAN trong cấu trúc khu vực đang định hình, Thủ tướng Anutin Charnvirakul cho rằng khối cần thúc đẩy gắn kết nhiều hơn. Ông nhấn mạnh các cơ chế do ASEAN dẫn dắt đã chứng minh được hiệu quả vượt trội trong việc kiến tạo không gian hợp tác bình đẳng, góp phần bảo đảm cân bằng chiến lược. ASEAN phải kiên định duy trì tâm thế chiến lược này để thích ứng tốt nhất với sự thay đổi của môi trường quốc tế.
Bên cạnh đó, nhà lãnh đạo Thái Lan đặc biệt đề cao yêu cầu phải đưa hợp tác khu vực gắn chặt với lợi ích thiết thực của người dân. Thành công của ASEAN không nên được đánh giá chỉ bằng số lượng các hội nghị hay các bản tuyên bố được thông qua, mà phải được đo lường chân thực bằng mức độ an toàn, sự thịnh vượng và niềm tin của người dân vào tương lai. Thế hệ trẻ ASEAN đang đứng trước lằn ranh của cơ hội và thách thức từ cuộc cách mạng công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo (AI). Thực tế này đòi hỏi các nước phải tăng cường phối hợp ứng phó với những vấn đề đang trực tiếp đe dọa đời sống hằng ngày như lừa đảo trực tuyến, tội phạm mạng, rủi ro y tế công cộng và thiên tai, đồng thời đầu tư mạnh mẽ cho giáo dục, đào tạo kỹ năng, chăm sóc sức khỏe và các mạng lưới an sinh xã hội.
* Năng lực tự quyết định tương lai
Phát biểu lần đầu tiên với tư cách thành viên chính thức của ASEAN, Thủ tướng Timor-Leste Xanana Gusmão nhấn mạnh, giữa bối cảnh thế giới bủa vây bởi xung đột, căng thẳng địa chính trị, thách thức đối với luật pháp quốc tế và sự phát triển vũ bão của AI, ASEAN tiếp tục là một hình mẫu chuẩn mực về khả năng đối thoại, tinh thần hợp tác và sự dung hòa khác biệt. Sự đa dạng về lịch sử, văn hóa và thể chế trở thành cội nguồn sức mạnh giúp ASEAN duy trì nền hòa bình và ổn định. Thủ tướng Xanana Gusmão kêu gọi ASEAN phát huy sự đoàn kết, dũng cảm đứng lên bảo vệ luật pháp quốc tế và trở thành một tiếng nói mạnh mẽ của hòa bình trong một thế giới phân cực, tiếp tục gìn giữ nguyên tắc tôn trọng chủ quyền, đồng thuận và giải quyết tranh chấp bằng phương pháp hòa bình.
ASEAN cần chủ động xây dựng các khuôn khổ hợp tác, quản trị số chung để bảo đảm công nghệ thực sự phục vụ con người một cách bao trùm, thay vì khoét sâu sự chia rẽ xã hội. Lãnh đạo Timor-Leste cam kết sẵn sàng học hỏi kinh nghiệm để cùng bồi đắp một khu vực tự cường và thịnh vượng.
Trong thông điệp ghi hình, Tổng thống Philippines Ferdinand Marcos Jr. đánh giá cao sáng kiến của Việt Nam trong tổ chức AFF, cho biết chủ đề Diễn đàn năm nay tương thích hoàn toàn với định hướng “Cùng chèo lái tương lai chung” trong Năm Chủ tịch ASEAN 2026. Tổng thống Marcos chỉ ra ASEAN đang đứng trước bước ngoặt quyết định khi cạnh tranh chiến lược gia tăng, các chuẩn mực đa phương bị đe dọa, chuỗi cung ứng đứt gãy và các công nghệ mới đang làm thay đổi sâu sắc mọi nền tảng. Những biến động khốc liệt này không còn nằm trên lý thuyết mà đang hằng ngày tác động trực tiếp đến đời sống người dân qua việc lạm phát giá năng lượng, lương thực, sự gián đoạn thương mại và các rủi ro xã hội. Do đó, ASEAN phải củng cố vai trò trung tâm, chủ động dự báo để ứng phó hiệu quả. Ông hối thúc ưu tiên hàng đầu cho việc bảo đảm an ninh năng lượng, an ninh lương thực và phúc lợi công dân.
Tổng thống Philippines kêu gọi thúc đẩy triển khai siêu dự án Lưới điện ASEAN (APG), cho rằng đây là một khoản đầu tư mang tính chiến lược dài hạn nhằm nâng cao năng lực tự cường. Khối cũng cần duy trì dòng chảy hàng hóa thiết yếu, tăng sức chịu đựng cho chuỗi cung ứng, chia sẻ thông tin kịp thời và xây dựng cơ chế khẩn cấp cứu trợ công dân khi gặp khủng hoảng. Đối mặt với giai đoạn chuyển đổi kinh tế vũ bão, khu vực cần kết nối sâu rộng hơn, hỗ trợ đắc lực doanh nghiệp nhỏ và vừa, bảo đảm chương trình nghị sự luôn lấy người dân làm trọng tâm. Đặc biệt, công nghệ AI phải được phát triển theo quỹ đạo an toàn, có đạo đức, mang tính trách nhiệm, công bằng và bền vững để củng cố xã hội.
Tổng thống Philippines tin tưởng vững chắc rằng sức mạnh của tham vấn và hành động chung sẽ giúp ASEAN chủ động định hình tương lai của chính mình thay vì chỉ ứng phó bị động.
* Phát huy năng lực tập thể
Tổng Thư ký ASEAN Kao Kim Hourn phác họa bức tranh toàn cảnh khi nhân loại phải đối mặt đồng thời ba cuộc khủng hoảng lớn: khủng hoảng do sự cạnh tranh địa chính trị, khủng hoảng phân mảnh cấu trúc kinh tế và khủng hoảng nghiêm trọng về niềm tin.
Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045 đang đứng trước những phép thử khắc nghiệt, đòi hỏi phải có năng lực tập thể mạnh mẽ và quyết tâm chính trị vững vàng. Đi sâu vào phân tích, ông Kao Kim Hourn đã đưa ra “bốn chữ F”: Lương thực (Food), Nhiên liệu (Fuel), Phân bón (Fertilizer) và Tài chính (Finance), cho rằng đây là những mắt xích vô cùng mong manh trước mọi cú sốc bên ngoài. Khả năng chống chịu cần được xây dựng bao trùm cả chuỗi cung ứng, sự di chuyển lao động và hệ thống phúc lợi xã hội nhằm bảo vệ sinh kế của người dân. Thách thức lớn nhất không nằm ở việc thiết lập các cơ chế mới, mà là làm thế nào để thúc đẩy việc thực thi hiệu quả các khuôn khổ đang tồn tại.
Tổng Thư ký nhấn mạnh bài học lịch sử của khối rằng hành động tập thể luôn mang lại sức mạnh vượt trội hơn các nỗ lực đơn lẻ, và khả năng biến nghịch cảnh thành lợi thế chính là bản sắc của ASEAN, được thể hiện thông qua các cơ chế mà tổ chức này đang dẫn dắt.
Bà Izumi Nakamitsu, Phó Tổng Thư ký Liên hợp quốc phụ trách giải trừ quân bị đã cảnh báo những khủng hoảng trên thế giới hiện nay mang theo hệ lụy về chính trị, nhân đạo và kinh tế, đòi hỏi các giải pháp giải quyết dựa trên luật pháp và lấy con người làm trọng tâm. Bà đặc biệt quan ngại về sự hồi sinh của tư duy sử dụng vũ khí hạt nhân làm công cụ răn đe, sự suy yếu của luật nhân đạo và xu hướng quân sự hóa toàn cầu. Trước bối cảnh đó, bà Izumi Nakamitsu đánh giá cao vai trò nòng cốt của ASEAN trong lĩnh vực ngoại giao phòng ngừa, giải quyết hòa bình tranh chấp.
Phó Tổng Thư ký Liên hợp quốc cũng cảnh báo về sự phát triển của công nghệ số, AI và các loại vũ khí tự động; kêu gọi cộng đồng quốc tế chung tay thiết lập ngay các khuôn khổ quản trị đa phương nhằm bảo đảm công nghệ chỉ được phép phục vụ cho sứ mệnh bảo vệ hòa bình, sự phát triển bền vững và lợi ích chung của toàn nhân loại./.
