Giải mã Chỉ số PII: Đứt gãy “ba nhà” - rào cản đưa các kết quả nghiên cứu khoa học ra thị trường
Mối liên kết giữa Nhà nước - Nhà trường - Doanh nghiệp đang bị đứt gãy nghiêm trọng ở khâu trung gian, tạo nên một “thung lũng chết” khiến ý tưởng khoa học không thể trở thành sản phẩm thương mại.
Hàng trăm đề tài khoa học được nghiệm thu mỗi năm, hàng nghìn công bố học thuật được công bố trên các tạp chí quốc tế uy tín, nhưng tỷ lệ kết quả nghiên cứu được đưa vào ứng dụng thực tiễn hoặc thương mại hóa tại Đắk Lắk chỉ dừng lại ở mức 25 - 30%. Mối liên kết giữa Nhà nước - Nhà trường - Doanh nghiệp đang bị đứt gãy nghiêm trọng ở khâu trung gian, tạo nên một “thung lũng chết” khiến ý tưởng khoa học không thể trở thành sản phẩm thương mại.
Khoảng trống thử nghiệm
Một câu hỏi lớn luôn được đặt ra trong các hội nghị khoa học tại Đắk Lắk là vì sao đề tài không có doanh nghiệp tiếp nhận, trong khi doanh nghiệp lại than phiền rằng nghiên cứu của viện trường xa rời thực tế sản xuất. Lý giải thực trạng này từ kinh nghiệm vận hành Không gian ươm tạo, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Đức Niêm, Trường Đại học Tây Nguyên nêu rõ, giai đoạn 2021 - 2025, hoạt động khoa học công nghệ của Trường Đại học Tây Nguyên đã triển khai 519 đề tài, dự án các cấp với kinh phí khoảng 83 tỷ đồng, công bố tới gần 400 công trình trên các hệ thống tạp chí khoa học quốc tế uy tín hàng đầu thế giới (WoS/Scopus). Tuy nhiên, trong suốt 5 năm, toàn trường chỉ thu về1 bằng sáng chế và 2 giải pháp hữu ích được cấp bằng. “Con số này cho thấy nguồn lực con người và tri thức của nhà trường là rất lớn, nhưng dưới góc độ đổi mới sáng tạo, việc tạo ra bài báo không đồng nghĩa với việc tạo ra giá trị cho xã hội. Từ một ý tưởng hoặc một kết quả nghiên cứu phòng thí nghiệm đến một sản phẩm thương mại là một chặng đường rất dài. Chúng ta đang bị đứt gãy hoàn toàn ở khâu trung gian: thiếu nguồn lực để làm nguyên mẫu (Prototype), kiểm chứng khái niệm (Proof-of-Concept - PoC) và phát triển sản phẩm khả dụng tối thiểu (MVP)”.
Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Đức Niêm, các dự án ươm tạo công nghệ hoặc ý tưởng khởi nghiệp của sinh viên và giảng viên trẻ thường chỉ cần những khoản tài trợ nhỏ, từ 100 - 300 triệu đồng, nhưng đòi hỏi cơ chế chi trả cực kỳ linh hoạt để mua vật tư thử nghiệm, kiểm nghiệm thị trường, điều chỉnh mẫu mã và đăng ký sở hữu trí tuệ. “Nhiều nhóm sinh viên đoạt giải cao tại các cuộc thi khởi nghiệp đổi mới sáng tạo, nhưng sau cuộc thi thì dự án cũng tan rã vì không có không gian làm việc, thiếu vốn làm sản phẩm khả dụng tối thiểu và không có khách hàng thử nghiệm”.
Thạc sĩ Nguyễn Thị Bích Thủy, Trường Cao đẳng Công Thương Miền Trung phân tích, hệ sinh thái khởi nghiệp đổi mới sáng tạo địa phương gặp lực cản lớn ở việc thiếu vắng các quỹ đầu tư mạo hiểm. Các dự án khởi nghiệp sáng tạo (Startups) khác biệt hoàn toàn với doanh nghiệp nhỏ và vừa truyền thống ở chỗ chúng dựa trên tài sản trí tuệ và có tính rủi ro rất cao. Việc sử dụng ngân sách nhà nước để đầu tư trực tiếp hoặc tài trợ đối ứng cho các dự án khởi nghiệp đổi mới sáng tạo giai đoạn sớm hiện chưa có hành lang pháp lý an toàn cho cán bộ thực thi. Bên cạnh đó, các vườn ươm doanh nghiệp được thành lập nhưng thiếu hụt đội ngũ nhân sự chuyên trách có kỹ năng thẩm định thị trường, định giá tài sản trí tuệ và kết nối các vòng gọi vốn mạo hiểm. Các không gian làm việc chung mới dừng lại ở việc cho thuê chỗ ngồi đơn thuần chứ chưa cung cấp được các chương trình thúc đẩy kinh doanh (acceleration) đạt chuẩn.
Nạn xâm phạm bản quyền giống và sự thiếu vắng tổ chức trung gian
Không chỉ các dự án ươm tạo non trẻ gặp khó khăn, ngay cả các cơ quan nghiên cứu đầu ngành sở hữu những tài sản trí tuệ đã khẳng định được thương hiệu cũng đang gặp phải lực cản khi thương mại hóa sản phẩm.
Là đơn vị chủ lực trong nghiên cứu giống cây trồng Tây Nguyên, Thạc sĩ Đào Thị Lan Hoa, Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên (WASI) chia sẻ: “WASI đã dày công thu thập, lưu giữ 136 nguồn gen cà phê chè, 78 nguồn gen cà phê vối, hàng trăm giống hồ tiêu và sầu riêng quý. Chúng tôi đã được Bộ Nông nghiệp và Môi trường công nhận và đưa vào sản xuất nhiều bộ giống cà phê vối năng suất trên 5 tấn/ha như TR4, TR9, TR11, giống cà phê vối lai TRS1, giống cà phê chè THA1 kháng gỉ sắt, cùng giống hồ tiêu PRDC-DP6 chịu hạn xuất sắc. Thế nhưng, con đường từ nghiên cứu đến thương mại hóa quy mô lớn đang gặp ba điểm nghẽn nghiêm trọng”.
Theo bà Đào Thị Lan Hoa, điểm nghẽn thứ nhất là quy trình thủ tục hành chính để công nhận cây đầu dòng sầu riêng hoặc khảo nghiệm lưu hành giống còn nặng nề, kéo dài, làm lỡ mất tính thời điểm của sản phẩm khoa học khi thị trường xuất khẩu đang có nhu cầu đột biến. Điểm nghẽn thứ hai là sự chia cắt cơ sở hạ tầng kỹ thuật: WASI, các trường đại học và doanh nghiệp lớn đều tự đầu tư các phòng phân tích giống, nuôi cấy mô thực vật riêng lẻ nhưng chưa có cơ chế điều phối dùng chung, dẫn đến hiệu suất khai thác thiết bị thấp, gây lãng phí đầu tư công. Điểm nghẽn thứ ba là tình trạng vi phạm bản quyền thương mại và giả mạo thương hiệu khoa học. Thị trường hiện nay tràn ngập các cơ sở nhân giống tự phát, lập nhiều trang mạng xã hội giả mạo tên tuổi, hình ảnh của WASI để bán cây giống kém chất lượng. “Vì không phải chịu chi phí nghiên cứu và bảo tồn nguồn gen, họ sẵn sàng bán phá giá; thu gom hạt từ các vườn thương phẩm trôi nổi hoặc lấy chồi từ cây không rõ nguồn gốc để ghép. Cây giống khi nhìn bề ngoài rất mướt mắt, nhưng khi nông dân trồng xuống rẫy sau 3 - 4 năm mới bộc lộ gen xấu: hạt nhỏ, năng suất kém, nhiễm nấm rễ và chết khô, buộc bà con phải chặt bỏ. Người dân mất tiền của và mất niềm tin vào các sản phẩm khoa học chân chính của Viện, khiến công tác chuyển giao công nghệ chính thống trở nên bế tắc”.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đào Thế Anh, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Phát triển Nông thôn Việt Nam (PHANO) chỉ rõ căn nguyên của mọi sự đứt gãy: “Thực tiễn phát triển nông nghiệp của Đắk Lắk cho thấy nhiều trở ngại không nằm ở chỗ thiếu công nghệ hay thiếu tri thức, mà nằm ở sự đứt gãy tương tác đa chiều giữa viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp, hợp tác xã và cơ quan quản lý. Phương thức khuyến nông truyền thống lâu nay vận hành theo lối mòn một chiều: nhà khoa học làm ra tiến bộ kỹ thuật rồi chuyển giao thụ động xuống cho nông dân. Cách làm này thường bỏ sót đối tượng có nhu cầu thực sự hoặc đưa ra những giải pháp không tương thích với điều kiện thổ nhưỡng, năng lực tài chính của địa phương. Chúng ta đang thiếu một cấu trúc trung gian đổi mới sáng tạo chuyên nghiệp.
Một tổ chức trung gian đổi mới sáng tạo cần đảm nhận được 4 nhóm chức năng cốt lõi gồm: tạo lập và diễn giải tri thức; huy động và điều phối các chủ thể cùng nguồn lực; phát triển cơ hội thị trường và hợp tác; quản lý, định hướng đổi mới sáng tạo, tạo tác động bền vững và phản hồi điểm nghẽn lên cấp chính sách. Một hợp tác xã tại Đắk Lắk có thể biết mình đang gặp khó khăn về sấy nông sản hay xử lý nước thải, nhưng họ không có khả năng tự diễn giải vấn đề kỹ thuật để tìm đúng nhà khoa học. Ngược lại, nhà khoa học có công nghệ chế phẩm sinh học nhưng không có kênh thông tin để kết nối với hợp tác xã đang cần. Khi các tổ chức trung gian như Trung tâm Đổi mới sáng tạo tỉnh hay các hiệp hội chưa đủ năng lực làm 'bà đỡ', các bên tiếp tục hoạt động theo những ốc đảo riêng biệt, khiến tri thức không thể chuyển hóa thành giá trị gia tăng trên đồng ruộng.
Sự tắc nghẽn ở khâu thử nghiệm Prototype/MVP, nạn vi phạm bản quyền sở hữu trí tuệ và sự vắng bóng của các thiết chế trung gian đã biến chu trình liên kết “ba nhà” tại Đắk Lắk thành những mắt xích rời rạc. Nếu không có những cơ chế mang tính đột phá để phá vỡ bế tắc, nguồn lực chất xám nghìn tỷ của địa phương tiếp tục bị chôn chân trong phòng thí nghiệm./. (còn nữa)
Bài cuối: Đột phá về thể chế và đòn bẩy hạ tầng
