Trong dòng chảy của nền y học Việt Nam hiện đại, Giáo sư Đặng Văn Ngữ được nhắc đến như một gương mặt tiêu biểu, kết tinh giữa trí tuệ khoa học và tinh thần dấn thân vì đất nước.
Trong lịch sử y học Việt Nam, Giáo sư Đặng Văn Ngữ không chỉ được ghi nhận là người đặt nền móng cho ngành ký sinh trùng học, mà còn là hình mẫu tiêu biểu của người trí thức gắn bó với vận mệnh dân tộc. Từ những lựa chọn dấn thân trong khoa học đến sự hy sinh trên chiến trường, cuộc đời và sự nghiệp của ông thể hiện rõ sự thống nhất giữa trí tuệ khoa học và lý tưởng phụng sự Tổ quốc, để lại những giá trị có ý nghĩa lâu dài đối với đội ngũ trí thức Việt Nam hôm nay.
*Trí tuệ khoa học gắn với thực tiễn đất nước
Trong dòng chảy của nền y học Việt Nam hiện đại, Giáo sư Đặng Văn Ngữ được nhắc đến như một gương mặt tiêu biểu, kết tinh giữa trí tuệ khoa học và tinh thần dấn thân vì đất nước. Ở ông, con đường nghiên cứu luôn gắn chặt với thực tiễn, hướng tới mục tiêu bảo vệ sức khỏe nhân dân, đặc biệt trong những giai đoạn khó khăn của lịch sử dân tộc.
Sinh ra trong một gia đình nhà nho nghèo tại Thừa Thiên Huế, ông sớm thể hiện năng lực học tập nổi bật. Tuy nhiên, điều làm nên dấu ấn không chỉ nằm ở thành tích học thuật, mà còn ở những lựa chọn mang tính bước ngoặt trong cuộc đời – từ việc từ bỏ điều kiện sống thuận lợi để theo đuổi nghiên cứu, đến quyết định trở về phục vụ kháng chiến khi đang có cơ hội phát triển ở nước ngoài. Những lựa chọn đó cho thấy một quan niệm nhất quán: khoa học không chỉ nhằm tìm kiếm tri thức, mà trước hết phải phục vụ con người và gắn với lợi ích của quốc gia, dân tộc. Chính từ nền tảng ấy, sự nghiệp của ông không chỉ góp phần đặt nền móng cho ngành ký sinh trùng học Việt Nam, mà còn để lại một hình mẫu tiêu biểu về trách nhiệm xã hội của người trí thức trong những thời khắc có ý nghĩa bước ngoặt của đất nước.
Giáo sư Đặng Văn Ngữ sinh ngày 4/4/1910 tại làng An Cựu, Thừa Thiên Huế. Từ rất sớm, ông đã bộc lộ tư chất thông minh với thành tích học tập xuất sắc, đỗ đầu các kỳ thi tú tài bản xứ và tú tài Pháp. Năm 1930, ông nhận học bổng vào Trường Y khoa Đông Dương – một trong những cơ sở đào tạo y khoa quan trọng nhất thời bấy giờ. Năm 1937, sau khi bảo vệ thành công luận án tốt nghiệp bác sĩ y khoa, ông trở thành người Việt Nam đầu tiên được giữ lại làm trợ lý cho Giáo sư Galliard – Hiệu trưởng Trường Y dược khoa Đông Dương. Đây là bước ngoặt quan trọng, đưa ông đi sâu vào nghiên cứu ký sinh trùng học. Đến năm 1943, ông được cử sang Nhật Bản tu nghiệp. Tại Đại học Y khoa Tokyo và các cơ sở nghiên cứu, ông tiếp tục theo đuổi các hướng nghiên cứu về nấm, vi trùng học và huyết thanh học, từng bước nâng cao trình độ và mở rộng tầm nhìn khoa học.
Dù có điều kiện phát triển thuận lợi, ông vẫn lựa chọn từ bỏ con đường dễ dàng để quay về giảng dạy và nghiên cứu. Nhìn nhận về lựa chọn này, Tiến sĩ Đinh Xuân Thành – Phó Viện trưởng Viện Pasteur Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng, đây không chỉ là sự thay đổi về vị trí việc làm, mà còn là một chuyển biến có ý nghĩa về tư tưởng của người trí thức. Trong bối cảnh xã hội khi nghề bác sĩ thường gắn với địa vị thượng lưu và giàu sang, việc từ bỏ phòng khám để theo đuổi nghiên cứu khoa học thể hiện một đam mê mang tính căn cốt, đồng thời cho thấy tầm nhìn dài hạn trong việc giải quyết các vấn đề sức khỏe cộng đồng.
Theo Tiến sĩ Đinh Xuân Thành, chính lựa chọn này đã tạo nền tảng cho những đóng góp có giá trị cả về khoa học và thực tiễn sau này, khi các nghiên cứu của Giáo sư Đặng Văn Ngữ không dừng ở phát hiện mà còn trực tiếp phục vụ điều trị, phòng chống bệnh tật cho nhân dân. Những đóng góp của ông mang tính tiên phong và có giá trị lâu dài. Ngay từ năm 1936, ông phát hiện loài sán Clonorchis sinensis ký sinh ở tụy. Năm 1940, ông là người đầu tiên trên thế giới phát hiện loài muỗi Anopheles tonkinensis. Phương pháp đếm giun chỉ do ông đề xuất cũng được giới khoa học quốc tế ghi nhận và ứng dụng rộng rãi.
Đặc biệt, trong điều kiện kháng chiến tại chiến khu Việt Bắc, ông đã điều chế thành công nước lọc Penicillin. Từ những vật liệu đơn giản, ông đã xây dựng được quy trình sản xuất kháng sinh, góp phần cứu chữa nhiều thương bệnh binh trong hoàn cảnh chiến tranh. Sau khi hòa bình lập lại, trên cương vị Viện trưởng đầu tiên của Viện Sốt rét Ký sinh trùng và Côn trùng Trung ương, ông tiếp tục triển khai các chương trình phòng chống dịch bệnh trên diện rộng, góp phần giảm đáng kể tỷ lệ mắc sốt rét, đặc biệt tại các vùng miền núi. Những đóng góp đó cho thấy khoa học, khi gắn với thực tiễn đất nước, không chỉ tạo ra tri thức, mà còn trực tiếp cải thiện sức khỏe cho nhân dân.
*Lý tưởng phụng sự Tổ quốc và giá trị thời sự của tấm gương trí thức
Xuyên suốt cuộc đời của Giáo sư Đặng Văn Ngữ là tinh thần yêu nước gắn với trách nhiệm của người trí thức. Khi đang có điều kiện làm việc và phát triển ở nước ngoài, ông đã lựa chọn trở về nước, tham gia kháng chiến.
Theo Tiến sĩ Trần Xuân Trí, Trưởng Bộ môn Lịch sử Việt Nam, Khoa Lịch sử, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội: Ông là biểu hiện tiêu biểu của thế hệ trí thức yêu nước, sẵn sàng từ bỏ điều kiện thuận lợi để gắn bó với vận mệnh dân tộc. Sự lựa chọn đó không chỉ mang ý nghĩa cá nhân, mà còn phản ánh mối quan hệ gắn bó giữa trí thức và đất nước trong những thời điểm lịch sử quan trọng. Sự trở về phục vụ kháng chiến, phục vụ nhân dân của Giáo sư Đặng Văn Ngữ và của nhiều bậc trí thức Tây học yêu nước khác còn thể hiện chính sách trọng dụng nhân tài, chính sách đại đoàn kết dân tộc của Đảng, Chủ tịch Hồ Chí Minh và nhà nước Việt Nam trong công cuộc đấu tranh bảo vệ độc lập, giải phóng dân tộc và xây dựng đất nước.
Tại chiến khu Việt Bắc, lời dạy của Chủ tịch Hồ Chí Minh về việc nghiên cứu khoa học phải xuất phát từ thực tiễn đã trở thành định hướng xuyên suốt đối với ông. Không chỉ làm việc trong phòng thí nghiệm, ông còn trực tiếp đến những nơi có dịch bệnh, nơi chiến sự ác liệt để nghiên cứu và ứng dụng. Giáo sư Đặng Văn Ngữhy sinh tại chiến trường Thừa Thiên Huế năm 1967 khi đang nghiên cứu vắc-xin phòng chống sốt rét, khép lại một cuộc đời tận hiến nhưng để lại dấu ấn sâu sắc về tinh thần dấn thân của người trí thức cách mạng. Ông đã định nghĩa lại khái niệm về sự thành đạt của người làm khoa học: không phải là thu nhập cá nhân, mà là giá trị sinh mạng của nhân dân mà mình cứu sống được. Cuộc đời của ông không chỉ được ghi nhận bằng các công trình khoa học, mà còn bởi nhân cách và lý tưởng sống. Như nhận định của Giáo sư Hồ Đắc Di, ông là người “tận trung với Đảng, tận hiếu với dân”.
Trong bối cảnh hiện nay, khi đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới, yêu cầu đối với đội ngũ trí thức không chỉ dừng ở năng lực chuyên môn, mà còn ở trách nhiệm xã hội và sự gắn bó với lợi ích quốc gia, dân tộc. Từ cuộc đời và sự nghiệp của Giáo sư Đặng Văn Ngữ có thể rút ra một gợi mở mang tính thời sự: trí tuệ khoa học chỉ thực sự phát huy giá trị khi được đặt trong hành trình phụng sự Tổ quốc và nhân dân./.
