Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI: Tránh lợi dụng chính sách để hợp thức hóa hành vi vi phạm
Chiều 7/8, Quốc hội thảo luận về dự án Nghị quyết của Quốc hội về cơ chế, chính sách đặc thù để xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số.
Tiếp tục chương trình Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, chiều 7/8, Quốc hội thảo luận ở hội trường về dự án Nghị quyết của Quốc hội về cơ chế, chính sách đặc thù để xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số.
Khuyến khích, bảo vệ những người dám nghĩ, dám làm, dám đổi mới
Đại biểu Lê Nhật Thành (Hà Nội) đánh giá, nội dung dự thảo Nghị quyết thể hiện sự chuyển biến quan điểm, tư duy lập pháp về xử lý các vi phạm kinh tế theo các chủ trương của Đảng được ban hành trong thời gian qua như: Nghị quyết số 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân, Nghị quyết 79-NQ/TW về phát triển kinh tế nhà nước. Mục tiêu của việc xử lý theo Nghị quyết này không chỉ dừng lại ở việc xác định đúng người, đúng hành vi để áp dụng chế tài, mà còn hướng tới việc khôi phục các giá trị kinh tế - xã hội đã bị xâm hại, bảo vệ nguồn lực phát triển, tạo điều kiện để các dự án, công trình, hoạt động đầu tư có khả năng tiếp tục mang lại lợi ích cho Nhà nước và xã hội.
Đại biểu cho rằng, dự thảo Nghị quyết đã thể chế hóa các chủ trương lớn của Đảng về khuyến khích, bảo vệ những người dám nghĩ, dám làm, dám đổi mới, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung. Thực tiễn thời gian qua cho thấy, một hiện tượng đáng quan tâm mà nhiều đại biểu Quốc hội đã phản ánh, đó là tâm lý e ngại, sợ sai, sợ trách nhiệm trong một bộ phận cán bộ, công chức và cả những người đứng đầu cơ quan, đơn vị. Không ít quyết định đầu tư, không ít dự án phát triển đã bị chậm trễ hoặc bỏ lỡ cơ hội chỉ vì người có thẩm quyền lựa chọn phương án an toàn thay vì chủ động đổi mới sáng tạo. Để khắc phục tình trạng này, dự thảo Nghị quyết đã đề ra nguyên tắc việc xử lý vi phạm phải vừa bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật, không có vùng cấm, không có ngoại lệ; vừa phải "thấu tình đạt lý", thể hiện tính nhân văn và khuyến khích bảo vệ những người năng động, sáng tạo vì lợi ích chung.
Theo đại biểu, xuyên suốt các quy định tại Chương II dự thảo Nghị quyết có thể nhận thấy tư tưởng nhất quán về ưu tiên khắc phục hậu quả, phục hồi các giá trị kinh tế và bảo đảm sự phát triển trước khi áp dụng các biện pháp xử lý hình sự. Trong thực tiễn, một số dự án có giá trị rất lớn khi bị dừng lại hoàn toàn để phục vụ việc xử lý hình sự thì phát sinh thiệt hại đối với nền kinh tế; có nhiều trường hợp thiệt hại gián tiếp khi dự án, công trình dừng lại có thể còn lớn hơn so với thiệt hại của chính hành vi vi phạm. Bởi vậy, việc lựa chọn cơ chế khuyến khích khắc phục hậu quả thay vì chỉ tập trung vào việc áp dụng chế tài nghiêm khắc đã phản ánh cách tiếp cận cân bằng giữa yêu cầu bảo đảm xử lý hành vi vi phạm với yêu cầu phát triển đất nước. Nghị quyết đã chuyển trọng tâm của chính sách hình sự từ mục tiêu trừng phạt sang mục tiêu phục hồi và phát triển, nhưng vẫn bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật. Dự thảo Nghị quyết đã khẳng định rõ việc ưu tiên áp dụng các biện pháp kinh tế, dân sự và hành chính, còn xử lý hình sự chỉ là biện pháp cuối cùng.
Nghiên cứu các quy định của dự thảo Nghị quyết, đại biểu Lê Nhật Thành nhận thấy, các cơ chế đặc thù từ không truy cứu trách nhiệm hình sự, tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự, miễn trách nhiệm hình sự, miễn chấp hành hình phạt đến giảm hình phạt đều gắn chặt với yêu cầu người vi phạm phải chủ động khắc phục hậu quả, bồi thường thiệt hại và tích cực phối hợp với cơ quan có thẩm quyền để làm rõ bản chất của vụ việc, vụ án. Điều đó cho thấy mục tiêu của Nghị quyết này nhằm khuyến khích, tạo động lực để người vi phạm khắc phục, sửa chữa hậu quả do hành vi của mình gây ra. Đây là điểm rất tiến bộ, bởi trong các vụ án kinh tế, giá trị mà Nhà nước và xã hội mong muốn bảo vệ không chỉ là sự nghiêm minh của pháp luật mà còn là khả năng thu hồi tài sản, duy trì hoạt động của doanh nghiệp, bảo đảm việc làm của người lao động và tiếp tục khai thác hiệu quả các nguồn lực đã được đầu tư.
Công khai, minh bạch trong xem xét, quyết định áp dụng chính sách đặc thù
Đại biểu Hoàng Quốc Khánh (Lai Châu) thống nhất với quy định giao người đứng đầu các bộ, ngành, địa phương chịu trách nhiệm toàn diện trong việc tổ chức đánh giá hiệu quả kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh của các hoạt động đầu tư, sản xuất, kinh doanh, ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và giám sát việc khắc phục hậu quả do hành vi vi phạm gây ra.
Tuy nhiên, để bảo đảm tính khả thi của quy định và tránh phát sinh vướng mắc trong quá trình thực hiện, đại biểu đề nghị bổ sung trong dự thảo Nghị quyết cơ chế cho phép người đứng đầu được yêu cầu cơ quan chuyên môn, cơ quan quản lý nhà nước có liên quan hoặc tổ chức tư vấn, tổ chức giám định độc lập có đủ điều kiện theo quy định của pháp luật thực hiện việc xác định hoặc thẩm định kết quả đánh giá làm căn cứ xem xét, quyết định.
Theo đại biểu Hoàng Quốc Khánh, nếu không quy định nội dung này sẽ không có căn cứ pháp lý để thực hiện, vì đây là vấn đề phức tạp trên thực tế. Đại biểu phân tích, các nội dung như đánh giá hiệu quả kinh tế - xã hội, tác động đến quốc phòng, an ninh hay khả năng khắc phục hậu quả đều là những vấn đề có tính chuyên môn sâu, mang tính tổng hợp và dự báo. Bên cạnh đó, theo nguyên tắc tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước, người đứng đầu có trách nhiệm lãnh đạo, chỉ đạo, tổ chức thực hiện và chịu trách nhiệm về quyết định thuộc thẩm quyền của mình; còn việc xác định các yếu tố chuyên môn phải được thực hiện trên cơ sở tham mưu, thẩm định của cơ quan chuyên môn hoặc tổ chức có chức năng theo quy định của pháp luật.
Việc bổ sung cơ chế này không làm giảm trách nhiệm của người đứng đầu. Người đứng đầu vẫn phải chịu trách nhiệm về quyết định cuối cùng, nhưng trách nhiệm đó dựa trên cơ sở có đầy đủ căn cứ chuyên môn, bảo đảm nguyên tắc quyết định hành chính phải dựa trên thông tin khách quan, đầy đủ và có thể kiểm chứng. Đây cũng là giải pháp vừa nâng cao chất lượng quyết định, vừa hạn chế tâm lý e ngại, né tránh trách nhiệm trong quá trình triển khai Nghị quyết.
Qua nghiên cứu dự thảo Nghị quyết, đại biểu Sùng A Lềnh (Lào Cai) đề nghị nghiên cứu bổ sung nguyên tắc công khai, minh bạch trong quá trình xem xét, quyết định áp dụng các cơ chế, chính sách quy định tại nghị quyết; quy định rõ trách nhiệm giải trình của cơ quan, người có thẩm quyền nhằm bảo đảm việc áp dụng nghị quyết đúng đối tượng, đúng điều kiện, đúng mục đích, không để xảy ra tình trạng lợi dụng chính sách để hợp thức hóa các hành vi vi phạm pháp luật.
Theo đại biểu Sùng A Lềnh, đây là nghị quyết quy định nhiều cơ chế đặc thù trong xử lý vi phạm pháp luật, cho phép áp dụng các chính sách miễn, giảm hoặc tạm hoãn trách nhiệm đối với một số trường hợp đáp ứng các điều kiện nhất định. Những quy định này có tác động lớn đến việc xử lý trách nhiệm pháp lý, đòi hỏi quá trình xem xét, quyết định phải được thực hiện trên cơ sở khách quan, công khai, minh bạch./.
