Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khoá XVI: Chuyển tư duy từ bồi thường tài sản bị thu hồi sang tái thiết cuộc sống cho người dân
Bộ Nông nghiệp và Môi trường được Chính phủ giao xây dựng cơ sở dữ liệu đất đai và phải xong trong năm 2026.
Sáng 29/10, Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự án Luật Đất đai (sửa đổi).
Tại phiên thảo luận, các đại biểu Quốc hội tập trung góp ý về chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và phục hồi sinh kế cho người có đất bị thu hồi. Các ý kiến nhấn mạnh yêu cầu cụ thể hóa tiêu chí về nơi ở mới, bảo đảm điều kiện sống tương đương hoặc tốt hơn nơi ở cũ, đồng thời xác định rõ trách nhiệm của cơ quan nhà nước trong quá trình thực hiện và theo dõi kết quả phục hồi sinh kế.
* Đề xuất miễn toàn bộ tiền sử dụng đất cho hộ nghèo, cận nghèo là người dân tộc thiểu số
Thảo luận dự án Luật Đất đai (sửa đổi), đại biểu Trần Nhật Minh (Nghệ An) cho biết, qua nghiên cứu dự thảo Luật Đất đai (sửa đổi) và dự thảo nghị định quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành một số điều của Luật Đất đai, trong đó có các quy định về áp dụng thu hồi đất do vi phạm pháp luật về đất đai và xác định trường hợp thu hồi đất, hiện nay vẫn còn những vướng mắc cần được tháo gỡ. Việc xử lý thu hồi đất hiện nay thường mới tập trung vào đối tượng là đất bị thu hồi, trong khi chưa tháo gỡ được vấn đề xử lý tài sản gắn liền với đất, trong đó có những tài sản trị giá hàng chục tỷ đồng.
“Trong khi đó, khoản 5 Điều 36 Luật Đầu tư hiện hành quy định về việc xử lý quyền sử dụng đất, tài sản gắn liền với đất khi chấm dứt hoạt động dự án đầu tư thực hiện theo quy định của pháp luật về đất đai và quy định khác của pháp luật có liên quan”, đại biểu Trần Nhật Minh nói.
Đây là những vướng mắc mà địa phương đang gặp phải trong quá trình xử lý các dự án chậm tiến độ, đang triển khai dang dở, nhất là trong việc xác định phần diện tích vi phạm trên toàn bộ dự án.
Đại biểu Trần Nhật Minh cho rằng, đối với những tài sản đã được đầu tư trên đất, nếu phải tháo dỡ khi xử lý dự án sẽ gây lãng phí lớn cho xã hội. Do đó, đề nghị cơ quan soạn thảo nghiên cứu, bổ sung các quy định về xử lý tài sản trên đất đối với các dự án chậm tiến độ vào dự thảo nghị định, nhằm tháo gỡ những vướng mắc trong quá trình thực hiện Luật Đất đai năm 2024.
Đồng thời, cần cụ thể hóa quan điểm, định hướng về sửa đổi Luật Đất đai, có chế tài cụ thể, đồng bộ để xử lý các trường hợp Nhà nước giao đất, cho thuê đất nhưng không sử dụng hoặc chậm sử dụng.
Nêu ý kiến thảo luận, đại biểu Hoàng Quốc Khánh (Lai Châu) tập trung góp ý hoàn thiện chính sách miễn tiền sử dụng đất đối với đồng bào dân tộc thiểu số; bồi thường thiệt hại do thiên tai và thẩm quyền điều chỉnh hệ số giá đất.
Về chính sách đất đai đối với đồng bào dân tộc thiểu số, đại biểu Hoàng Quốc Khánh đề nghị sửa quy định tại điểm b khoản 2 Điều 15 của dự thảo Luật theo hướng miễn toàn bộ tiền sử dụng đất khi chuyển mục đích sử dụng đất sang đất ở trong hạn mức đối với hộ nghèo, hộ cận nghèo là người dân tộc thiểu số, thay vì quy định chung là “miễn, giảm tiền sử dụng đất”.
Theo đại biểu, đây là những đối tượng có đời sống còn nhiều khó khăn, thu nhập chủ yếu từ sản xuất nông nghiệp, khả năng tích lũy hạn chế. Nếu chỉ được giảm một phần tiền sử dụng đất, khoản tiền còn phải nộp vẫn có thể trở thành gánh nặng, khiến người dân khó tiếp cận chính sách.
Đại biểu phân tích, tại nhiều thôn, bản vùng sâu, vùng xa, vùng biên giới, giá đất còn thấp, diện tích chuyển mục đích sử dụng đất bị giới hạn trong hạn mức nên số thu ngân sách từ các trường hợp này không lớn. Trong khi đó, việc xác định nghĩa vụ tài chính, chuyển hồ sơ, thông báo và tổ chức thu nộp vẫn phát sinh chi phí hành chính. Vì vậy, cần cân nhắc giữa nguồn thu ngân sách với hiệu quả thực hiện chính sách an sinh xã hội. Đại biểu nhấn mạnh, đất được chuyển mục đích là đất có nguồn gốc hợp pháp mà người dân đang sử dụng, Nhà nước không phải bố trí thêm quỹ đất. Việc miễn toàn bộ tiền sử dụng đất sẽ thiết thực hơn, đồng thời cần quy định chặt chẽ về đối tượng, hạn mức và điều kiện thụ hưởng để tránh lợi dụng chính sách.
Đại biểu Hoàng Quốc Khánh đề nghị tiếp tục hoàn thiện dự thảo Luật Đất đai (sửa đổi) theo hướng bảo đảm tính khả thi, nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, đồng thời quan tâm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, nhất là đồng bào dân tộc thiểu số, hộ nghèo, hộ cận nghèo và người dân chịu ảnh hưởng của thiên tai.
* Đề xuất quy định ngay trong luật các giao dịch đất đai phải công chứng, chứng thực
Góp ý về khoản 4 Điều 21 của dự thảo liên quan đến quyền của người sử dụng đất, đại biểu Nguyễn Thị Hồng Hạnh (TP. Hồ Chí Minh) đề nghị quy định trực tiếp trong luật những giao dịch bắt buộc công chứng, chứng thực, thay vì giao Chính phủ quy định.
Theo đại biểu, kết quả lấy ý kiến người dân trên VNeID cho thấy có 67% số ý kiến thuộc nhóm công chứng, chứng thực đề nghị quy định công chứng bắt buộc. Tuy nhiên, nội dung lấy ý kiến không đề cập đến việc nên giao Chính phủ quy định hay quy định trực tiếp trong luật. Tại phiên thảo luận tổ, trong số 39 ý kiến liên quan đến công chứng, chứng thực, có 37 ý kiến đồng tình với phương án quy định ngay trong Luật Đất đai (sửa đổi) nhằm bảo đảm an toàn pháp lý cho các giao dịch. Chỉ có hai ý kiến đồng thuận với phương án không quy định công chứng bắt buộc và giao nội dung này cho văn bản dưới luật.
Về tính thống nhất của hệ thống pháp luật, đại biểu cho rằng Luật Đất đai có mối quan hệ chặt chẽ với Luật Nhà ở, Luật Kinh doanh bất động sản, Bộ luật Dân sự và Luật Công chứng. Trong khi Luật Công chứng xác định các giao dịch bắt buộc công chứng phải được quy định trong luật, Điều 120 của Luật Nhà ở cũng quy định 6 loại giao dịch phải thực hiện công chứng, thì dự thảo Luật Đất đai (sửa đổi) lại giao Chính phủ quy định nội dung này. Cách tiếp cận như vậy cần được cân nhắc để bảo đảm sự thống nhất giữa các luật có liên quan.
Đại biểu cũng băn khoăn về tính khả thi khi giao Chính phủ quy định chi tiết. Qua rà soát 2 dự thảo Nghị định trong hồ sơ, với tổng cộng 411 điều, đại biểu nhận thấy chưa có điều khoản nào quy định cụ thể những giao dịch phải công chứng, chứng thực. Từ đó, đại biểu đề nghị quy định ngay trong Luật Đất đai các giao dịch bắt buộc công chứng, chứng thực, thay vì giao Chính phủ quy định, nhằm bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật và an toàn pháp lý cho người sử dụng đất.
* Bảo đảm chặt chẽ, không lạm dụng việc thu hồi đất và không tạo khó khăn cho triển khai các dự án
Tại phiên họp, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trịnh Việt Hùng đã giải trình, làm rõ một số vấn đề đại biểu nêu. Nhấn mạnh nội dung thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư là nội dung được nhiều đại biểu Quốc hội quan tâm, Bộ trưởng Trịnh Việt Hùng khẳng định, việc thu hồi đất để phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng trong dự thảo luật bảo đảm tuân thủ Hiến pháp và thể chế hóa nghị quyết của Ban Chấp hành Trung ương và các nghị quyết khác có liên quan. Quy định về việc này bảo đảm chặt chẽ, không lạm dụng việc thu hồi đất và không tạo khó khăn cho việc triển khai các dự án. Dự thảo cũng thể hiện rõ quan điểm chuyển tư duy từ bồi thường tài sản bị thu hồi sang tái thiết cuộc sống cho người dân khi Nhà nước thu hồi đất, bảo đảm cải thiện nơi ở, điều kiện sống và sinh kế của người có đất thu hồi.
Về nội dung sử dụng đất thông qua thỏa thuận về nhận quyền sử dụng đất thực hiện dự án nhà ở thương mại, Bộ trưởng Trịnh Việt Hùng cho biết, Chính phủ đề xuất tiếp tục thực hiện thí điểm theo Nghị quyết số 171 của Quốc hội mà không luật hóa ngay nội dung này trong dự thảo luật.
Làm rõ quy định về tài chính đất đai và giá đất, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường nhấn mạnh, dự thảo luật Luật Đất đai (sửa đổi) tiếp tục quy định Nhà nước quyết định giá đất, giá đất được xác định theo bảng giá đất và hệ số điều chỉnh giá đất, không quy định giá đất cụ thể. Bảng giá đất và hệ số điều chỉnh giá đất do HĐND cấp tỉnh ban hành, áp dụng từ ngày 1/1/2028.
Đối với quy định về công chứng, chứng thực, Bộ trưởng Trịnh Việt Hùng cho biết Chính phủ đề xuất tại dự thảo luật giao Chính phủ quy định loại hợp đồng thực hiện quyền của người sử dụng đất phải công chứng, chứng thực phù hợp với lộ trình chuyển đổi số và kết nối liên thông dữ liệu về quản lý đất đai. Quy định này vừa bảo đảm đúng tinh thần Nghị quyết số 66 của Bộ Chính trị, vừa tăng tính chủ động, linh hoạt, giảm thủ tục tuân thủ của người dân, phù hợp với lộ trình chuyển đổi số và kết nối liên thông về điều kiện phát triển kinh tế - xã hội của đất nước mà không làm mất quyền và lợi ích hợp pháp của người sử dụng đất.
Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường cũng thông tin về cải cách thủ tục hành chính, chuyển đổi số liên quan lĩnh vực đất đai tới các đại biểu Quốc hội. Theo đó, dự thảo luật đã quy định mỗi thửa đất được gắn một mã định danh duy nhất, thống nhất trên phạm vi cả nước làm cơ sở tham chiếu cho các mã định danh trong các cơ sở dữ liệu quốc gia. Khi dữ liệu đất đai đã "đúng, đủ, sạch, sống", thống nhất dùng chung thì người dân đi thực hiện thủ tục hành chính đơn giản, thuận lợi hơn.
Theo Bộ trưởng Trịnh Việt Hùng, người có thẩm quyền giải quyết thủ tục hành chính không được yêu cầu cung cấp thêm thành phần hồ sơ đã có trong cơ sở dữ liệu đất đai được công bố. Việc thông báo, cung cấp bổ sung hồ sơ nếu có chỉ được thực hiện một lần.
Bộ Nông nghiệp và Môi trường được Chính phủ giao xây dựng cơ sở dữ liệu đất đai và phải xong trong năm 2026. Với dữ liệu trên VNeID, Bộ thống kê trong 105 triệu thửa đất trên toàn quốc, có trên 70 triệu thửa đã có dữ liệu, trong đó 44 triệu thửa đất đã được kết nối, liên thông dữ liệu và thống nhất dùng chung./.
