Lễ hội Chiến thắng Xương Giang là lễ hội truyền thống tiêu biểu, mang đậm giá trị lịch sử, văn hóa và tâm linh.
Tối 21/2 (tức mùng 5 Tết Bính Ngọ), tại Khu di tích quốc gia đặc biệt Địa điểm chiến thắng Xương Giang (phường Bắc Giang, tỉnh Bắc Ninh) đã diễn ra lễ khai mạc Lễ hội kỷ niệm 599 năm chiến thắng Xương Giang. Bí thư Tỉnh ủy Bắc Ninh Nguyễn Hồng Thái cùng lãnh đạo Tỉnh ủy, HĐND, UBND, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam tỉnh và đông đảo nhân dân đã tham dự.
Mùa Xuân năm Mậu Tuất 1418, cuộc khởi nghĩa Lam Sơn do Lê Lợi khởi xướng từ vùng thượng du Thanh Hóa, mở đầu cuộc đấu tranh giành lại độc lập dân tộc. Đến giữa năm 1426, nghĩa quân tiến ra Bắc, bao vây thành Đông Quan, buộc quân Minh rơi vào thế bị động và cầu viện. Trước tình hình đó, Lê Lợi cùng Nguyễn Trãi đề ra kế sách “vây thành, diệt viện”, tổ chức lực lượng chặn đánh quân tiếp viện và tiến công các cứ điểm của địch.
Mùa xuân năm 1427, nghĩa quân Lam Sơn được nhân dân địa phương ủng hộ đã bao vây tiến đánh thành Xương Giang, ròng rã nửa năm trời, thành vẫn chưa bị hạ. Mùa thu năm 1427, bằng câu liêm, nỏ cứng, quân ta đã phá vỡ một góc thành rồi ào tới tấn công; quân giặc bị tiêu diệt. Trong chiến công ấy có sự đóng góp to lớn của nhân dân các làng Hòa Yên, Hà Vị, Nam Xương (Vẽ), Đông Nam (Thành), Thọ Xương (Thương). Ngày 3 tháng 11 năm 1427 cũng tại Xương Giang, tướng giặc là Thôi Tụ, Hoàng Phúc cùng 300 võ tướng bị bắt sống. Toàn bộ cánh quân cứu viện của giặc bị đánh bại ở Xương Giang.
Chiến thắng Chi Lăng - Xương Giang có ý nghĩa to lớn, toàn diện trên mặt trận quân sự, là điển hình của nghệ thuật quân sự “Lấy ít địch nhiều, lấy yếu thắng mạnh”; là biểu tượng của sức mạnh, tinh thần và ý chí quyết thắng của dân tộc Việt Nam; chấm dứt 20 năm đô hộ bạo tàn của nhà Minh; mãi mãi trở thành một dấu son chói lọi, viết tiếp trang sử vẻ vang trong lịch sử chống giặc ngoại xâm của dân tộc ta.
Để ăn mừng chiến thắng, năm 1428, sau khi lên ngôi, vua Lê Lợi đã mở hội khao quân, tuyên đọc “Đại cáo Bình Ngô”. Trong niềm vui chung đó, ở Kinh Bắc có trị sở là thành Xương Giang cũng được hưởng lộc và tổ chức lễ hội lớn để cáo tế trời đất, ban phúc lộc cho nhân dân. Về sau, nhân dân vùng Xương Giang đều tổ chức lễ hội vào dịp đầu Xuân để khơi dậy niềm tự hào về chiến công này.
Lễ hội mừng chiến thắng Xương Giang được tổ chức từ mùng 5 đến mùng 7 tháng Giêng. Đó cũng là dịp các làng quanh thành Xương Giang tổ chức hội làng truyền thống; khi ấy, nhân dân địa phương tổ chức rước lễ vật về thành Xương Giang làm lễ tế, mở hội mừng chiến thắng. Từ đó, lễ hội mừng chiến thắng Xương Giang trở thành một lễ hội lớn, thu hút sự tham gia đông đảo của nhân dân và du khách thập phương.
Trước những chứng tích và giá trị lịch sử, văn hóa tiêu biểu, năm 2009, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch quyết định công nhận xếp hạng Di tích lịch sử cấp Quốc gia địa điểm chiến thắng Xương Giang; năm 2019, Thủ tướng Chính phủ Quyết định công nhận Di tích lịch sử Địa điểm chiến thắng Xương Giang là di tích Quốc gia đặc biệt. Năm 2023, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch quyết định đưa Lễ hội truyền thống Xương Giang vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Chủ tịch UBND phường Bắc Giang Trần Văn Thanh khẳng định: Lễ hội Chiến thắng Xương Giang là lễ hội truyền thống tiêu biểu, mang đậm giá trị lịch sử, văn hóa và tâm linh. Lễ hội được tổ chức với các nghi thức trang nghiêm như lễ tế, lễ rước cùng nhiều hoạt động văn hóa, văn nghệ, trò chơi dân gian đặc sắc, tái hiện khí thế hào hùng của chiến thắng lịch sử năm xưa. Thông qua lễ hội, chúng ta không chỉ tri ân công lao to lớn của các bậc tiền nhân mà còn tiếp tục giáo dục truyền thống yêu nước, bồi đắp niềm tự hào dân tộc cho thế hệ trẻ, đồng thời, quảng bá hình ảnh, con người Bắc Giang đến với bạn bè, du khách gần xa.
Tiếp đó là chương trình nghệ thuật tái hiện khí thế hào hùng của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn và chiến thắng Xương Giang, khắc họa sinh động những trận đánh quyết liệt, tinh thần đoàn kết và ý chí quật cường của nghĩa quân dưới sự lãnh đạo của Lê Lợi. Thông qua ngôn ngữ sân khấu kết hợp âm nhạc, ánh sáng và hoạt cảnh, chương trình góp phần làm nổi bật tầm vóc lịch sử của chiến thắng, khơi dậy niềm tự hào dân tộc và truyền thống yêu nước trong các tầng lớp nhân dân. Đây cũng là dịp để ôn lại trang sử vẻ vang của dân tộc, qua đó giáo dục thế hệ trẻ về giá trị của hòa bình, độc lập hôm nay.
Lễ hội Xương Giang diễn ra đến ngày 23/2 (tức mùng 7 Tết Bính Ngọ) với nhiều hoạt động giao lưu văn hóa, văn nghệ, trò chơi dân gian, không gian văn hóa chợ Xuân; trưng bày ảnh…/.
