Dự thảo Luật Bưu chính sửa đổi định hướng chuyển từ “phát hiện vi phạm” sang “phòng ngừa kiểm soát rủi ro”, với định danh và truy vết bưu gửi là nền tảng.
Luật Bưu chính được Quốc hội khóa XII thông qua ngày 17/6/2010, tại kỳ họp thứ 7 và có hiệu lực từ ngày 1/1/2011. Sau 15 năm thực thi, Luật Bưu chính và các văn bản hướng dẫn đã tạo dựng hành lang pháp lý quan trọng, góp phần hình thành và phát triển thị trường bưu chính, thúc đẩy cạnh tranh và tạo điều kiện cho doanh nghiệp tham gia cung ứng dịch vụ.
Trước những thay đổi mạnh mẽ của nền kinh tế số, thương mại điện tử và công nghệ, nhiều quy định của Luật đã bộc lộ những điểm không còn phù hợp, đặt ra yêu cầu sửa đổi, bổ sung. Dự thảo Luật Bưu chính (sửa đổi) do Bộ Khoa học và Công nghệ chủ trì soạn thảo gồm 8 chương, 51 điều, trình Quốc hội xem xét, thông qua tại Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI vào tháng 10/2026.
*Sửa đổi để đáp ứng yêu cầu phát triển mới
Luật Bưu chính 2010 được xây dựng trên cơ sở kế thừa các quy định còn phù hợp của Pháp lệnh Bưu chính Viễn thông và các văn bản pháp luật khác có liên quan, nhằm khắc phục những bất cập của Pháp lệnh so với thực tiễn, so với yêu cầu của WTO và Công ước của Liên minh Bưu chính Thế giới (UPU), đáp ứng yêu cầu hiện tại tại thời điểm đó, cũng như xu hướng phát triển của ngành bưu chính Việt Nam trong thời kỳ hội nhập quốc tế.
Sau 15 năm áp dụng, Luật Bưu chính 2010 và các văn bản hướng dẫn thi hành Luật đã kiến tạo một hành lang pháp lý đầy đủ, tạo điều kiện cho doanh nghiệp thuộc mọi thành phần kinh tế tham gia kinh doanh dịch vụ bưu chính, trong môi trường cạnh tranh công bằng, minh bạch. Các dịch vụ bưu chính được đa dạng hóa, đáp ứng nhu cầu ngày càng phong phú của người sử dụng và nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội của đất nước trong hội nhập kinh tế quốc tế. Đồng thời, các chính sách về công ích trong lĩnh vực bưu chính vẫn được Nhà nước bảo đảm và duy trì.
Tuy nhiên, theo đánh giá của Bộ Khoa học và Công nghệ, lĩnh vực bưu chính đang đứng trước những thay đổi rất căn bản. Cùng với sự tăng trưởng nhanh của thương mại điện tử, bưu chính trở thành hạ tầng thiết yếu của xã hội trong kỷ nguyên chuyển đổi số, đảm bảo cho “dòng chảy vật chất” của xã hội được thông suốt cùng với “dòng chảy dữ liệu”.
Sự thay đổi của thị trường bưu chính có thể khái quát trên 4 phương diện. Cụ thể, từ một thị trường chủ yếu là thư tín, bưu chính đã chuyển mạnh sang dòng gói, kiện hàng hóa, đặc biệt là hàng hóa phục vụ thương mại điện tử. Từ dịch vụ chuyển phát truyền thống, bưu chính đang từng bước trở thành hạ tầng kết nối số - vật lý của nền kinh tế. Phương thức quản lý đang chuyển từ cấp phép, tiền kiểm sang đăng ký, công khai, hậu kiểm. Với quy mô hàng gửi ngày càng lớn, phương thức quản lý không thể tiếp tục dựa vào kiểm soát đồng loạt mà phải chuyển sang quản lý dựa trên dữ liệu và mức độ rủi ro.
Cùng với đó, quy mô thị trường là minh chứng rõ nhất cho tốc độ biến đổi của bưu chính Việt Nam. Thị trường hiện nay đã vượt xa khuôn khổ được thiết kế từ năm 2010. Nếu năm 2010, cả nước chỉ có khoảng 360 triệu bưu hàng gửi thì đến năm 2025 con số này đã lên khoảng 4,1 tỷ bưu gửi, tăng hơn 12 lần. Doanh thu dịch vụ bưu chính đạt khoảng 87.000 tỷ đồng. Đáng chú ý, thư tín truyền thống hiện chỉ còn dưới 10% sản lượng, trong khi gói, kiện hàng hóa chiếm trên 90%.
Hiện nay, thị trường liên tục thay đổi về bản chất. Bưu chính ngày càng gắn chặt với thương mại điện tử, từ khâu tiếp nhận đơn hàng, chia chọn, vận chuyển đến giao hàng và hoàn trả. Doanh nghiệp bưu chính vì thế không còn đơn thuần là đơn vị “chuyển phát”, mà đang trở thành một mắt xích quan trọng của chuỗi cung ứng số - vật lý.
Quy mô thị trường tăng nhanh cùng thương mại điện tử khiến hoạt động bưu chính ngày càng gắn với giao dịch số, các mạng lưới vận hành nhiều tầng và lượng dữ liệu lớn. Nhiều mô hình kinh doanh mới đã xuất hiện như trung tâm chia chọn tự động, kho xử lý đơn hàng, fulfillment (hoàn tất đơn hàng), điểm nhận hàng tự động, quản lý hàng hoàn và các nền tảng số kết nối người bán với mạng lưới giao hàng.
Thực tiễn này đặt ra yêu cầu phải sửa đổi các quy định hiện hành về phạm vi điều chỉnh của Luật, dịch vụ bưu chính công ích, quản lý doanh nghiệp, cấp phép hoạt động, chuyển đổi số, dữ liệu bưu chính, bảo đảm an toàn, an ninh và ứng dụng công nghệ mới. Ranh giới giữa bưu chính với thương mại điện tử, vận tải, logistics và các dịch vụ liên quan ngày càng có sự giao thoa. Khi mô hình kinh doanh thay đổi nhanh, việc xác định rõ phạm vi quản lý cần tiếp tục được nghiên cứu trong quá trình hoàn thiện dự thảo, nhằm hạn chế chồng chéo và bảo đảm quy định phù hợp thực tiễn. Vì vậy, yêu cầu sửa đổi Luật Bưu chính không đơn thuần xuất phát từ việc luật đã được thực thi hơn 15 năm, mà đến từ chính sự vận động của thị trường, công nghệ và phương thức kinh doanh.
*Xây dựng hành lang pháp lý phù hợp với dòng chảy kinh tế số
Thực tế, logistics hiện đại có phạm vi rất rộng, từ lưu kho, quản lý tồn kho, đóng gói, xử lý đơn hàng, gom tách hàng đến vận tải và phân phối. Trong khi đó, hoạt động bưu chính tập trung vào quá trình chấp nhận, chia chọn, vận chuyển và phát bưu gửi. Nếu ranh giới này không được xác định rõ, doanh nghiệp có thể gặp khó trong việc xác định điều kiện kinh doanh, trách nhiệm pháp lý và cơ chế quản lý áp dụng cho từng công đoạn. Ngược lại, nếu quản lý quá rộng, có thể làm tăng chi phí tuân thủ; nhưng nếu quản lý quá lỏng, có thể tạo ra khoảng trống về an toàn bưu gửi, bảo vệ thông tin, truy xuất hàng hóa và phòng chống hàng cấm.
Đây chính là vấn đề mà dự thảo Luật Bưu chính (sửa đổi) đang trực tiếp giải quyết. Theo Bộ Khoa học và Công nghệ, dự thảo xác định dịch vụ bưu chính theo bản chất hoạt động, xác định dịch vụ bưu chính gồm chấp nhận, chia chọn, vận chuyển, phát và các công đoạn gắn trực tiếp với từng bưu gửi như lưu kho, xử lý đơn hàng, đóng gói, hoàn trả; đồng thời loại trừ vận tải, kho bãi và logistics độc lập. Cách tiếp cận này không mở rộng khái niệm bưu chính một cách cơ học, mà xác định phạm vi dựa trên bản chất và mối liên hệ trực tiếp với bưu gửi.
Khi sản lượng đã lên tới 4,1 tỷ bưu hàng gửi mỗi năm, việc kiểm soát đồng loạt theo phương thức truyền thống sẽ ngày càng tốn kém và kém hiệu quả. Dự thảo Luật Bưu chính sửa đổi định hướng chuyển từ “phát hiện vi phạm” sang “phòng ngừa kiểm soát rủi ro”, với định danh và truy vết bưu gửi là nền tảng. Mỗi bưu gửi được gắn một mã định danh duy nhất trong hệ thống của doanh nghiệp ngay từ khi tiếp nhận và duy trì trong toàn bộ quá trình cung ứng dịch vụ.
Mã định danh này tạo cơ sở để liên kết thông tin người gửi với hành trình và trạng thái xử lý của bưu gửi, từ đó hình thành dữ liệu phục vụ quản lý và truy vết. Cách tiếp cận này phù hợp với yêu cầu của nền kinh tế số, quản lý không nhất thiết phải nhiều hơn, mà phải thông minh hơn, dựa trên dữ liệu và kiểm soát được rủi ro.
Nhằm tháo gỡ những bất cập về mặt bằng và vận tải cho các trung tâm logistics bưu chính, dự thảo đưa ra các chính sách ưu đãi vượt trội dành cho doanh nghiệp bưu chính vận hành mạng như doanh được tiếp cận quỹ đất theo quy hoạch tại địa phương và quy định của pháp luật về đất đai để đầu tư, xây dựng các trung tâm chia chọn, cơ sở lưu kho, xử lý đơn hàng và các công trình hạ tầng bưu chính khác. Phương tiện vận tải chuyên ngành của doanh nghiệp vận hành mạng được phép đi, đến, đỗ trong đô thị để cung cấp dịch vụ bưu chính theo quy định của cơ quan có thẩm quyền tại địa phương. Doanh nghiệp được phép triển khai thành lập kho ngoại quan, địa điểm kiểm tra hải quan ngay tại trung tâm chia chọn.
Bưu chính và logistics sử dụng nhiều phương tiện giao thông, nguyên liệu bao bì, đóng gói và có tác động đáng kể đến môi trường. Dự thảo Luật Bưu chính (sửa đổi) cũng chú trọng đến yêu cầu phát triển bưu chính theo hướng xanh, bền vững, sử dụng hiệu quả tài nguyên, giảm phát thải và thích ứng với biến đổi khí hậu, khuyến khích áp dụng các tiêu chuẩn quốc gia và quốc tế.
Khi thương mại điện tử tiếp tục mở rộng, mỗi gói hàng không chỉ là một bưu gửi mà còn là một điểm dữ liệu trong chuỗi cung ứng. Một hệ thống pháp luật minh bạch, phân định rõ trách nhiệm nhưng không cản trở tích hợp dịch vụ sẽ giúp doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư kho thông minh, tự động hóa, dữ liệu và mạng lưới giao hàng. Sửa đổi Luật Bưu chính là cơ hội để tái thiết kế hành lang pháp lý cho một hạ tầng đang kết nối trực tiếp dòng chảy vật chất với dòng chảy dữ liệu của nền kinh tế số./.
