Trong tổng thể hệ thống pháp luật quốc gia, pháp luật dân sự và pháp luật kinh tế chính là nền tảng pháp lý của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.
Chất lượng của pháp luật dân sự và kinh tế chính là một trong những chỉ số quan trọng phản ánh chất lượng của môi trường đầu tư kinh doanh, mức độ phát triển của nền kinh tế thị trường và năng lực quản trị quốc gia. Đây là nhận định được nhiều chuyên gia nêu ra tại hội thảo “Thực trạng và giải pháp hoàn thiện pháp luật dân sự, kinh tế trong kỷ nguyên mới”, do Trường Đại học Kinh tế - Luật (Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh) phối hợp Viện Chiến lược và Khoa học pháp lý (Bộ Tư pháp) tổ chức ngày 12/6, tại Thành phố Hồ Chí Minh.
Tại hội thảo, Phó Giáo sư, Tiến sỹ Lê Vũ Nam, Phó hiệu trưởng Trường Đại học Kinh tế - Luật nhấn mạnh: Nghị quyết số 66-NQ/TW của Bộ Chính trị về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật trong giai đoạn phát triển mới đã đặt ra yêu cầu mang tính đột phá về tư duy lập pháp. Theo đó, pháp luật phải đi trước một bước, chủ động mở đường cho phát triển, tạo không gian thể chế cho những mô hình kinh doanh mới, những động lực tăng trưởng mới và những lĩnh vực mà thực tiễn đang vận động nhanh hơn khả năng phản ứng của pháp luật.
Theo các chuyên gia, Việt Nam đang trong kỷ nguyên cạnh tranh thể chế và yêu cầu hoàn thiện pháp luật kinh tế - thương mại. Điều này đòi hỏi phải chuyển từ tư duy “quản lý để kiểm soát” sang tư duy “kiến tạo để phát triển”; từ việc xử lý các quan hệ đã phát sinh sang chủ động thiết kế thể chế cho tương lai; từ cách tiếp cận hành chính sang cách tiếp cận dựa trên quyền, thị trường và đổi mới sáng tạo.
Phó Giáo sư, Tiến sỹ Ngô Hữu Phước, Phó Trưởng khoa Phụ trách Khoa Luật Kinh tế, Trường Đại học Kinh tế - Luật nhận định: Trong kỷ nguyên mới - kỷ nguyên cạnh tranh thể chế, Việt Nam đang chuyển dần sang cấp độ hội nhập sâu, từ tiếp nhận sang đồng kiến tạo. Từ tư duy cũ “hài hòa hóa” với pháp luật mang tính phản ứng, nội luật hóa các cam kết có sẵn và vai trò Nhà nước như “người gác cổng thụ động”; chuyển sang tư duy mới kiến tạo phát triển bằng việc chủ động thiết lập “luật chơi” cho các lĩnh vực AI, kinh tế số, kinh tế tuần hoàn, kinh tế xanh… Trong bối cảnh đó, vai trò Nhà nước là “bà đỡ cho đổi mới”, đồng thời định hình “luật chơi” ngay từ hôm nay.
Theo Phó Giáo sư, Tiến sỹ Ngô Hữu Phước, trong kỷ nguyên mới, pháp luật không chỉ là công cụ quản lý, mà là công cụ kiến tạo phát triển, chuyển đổi từ kiểm soát sang khơi thông nguồn lực qua các cơ chế sandbox và số hóa. Đột phá tư duy lập pháp được ghi nhận với số luật thông qua năm 2025 gấp 5,7 lần trung bình nhiều năm, nội luật hóa hiệu quả các cam kết quốc tế về dân sự - thương mại; qua đó đạt nhiều thành tựu về lập pháp và kinh tế với 17 hiệp định thương mại tự do (FTA) đã được ký kết và đưa vào thực thi, 89 luật mới được thông qua (năm 2025), lập kỷ lục xuất, nhập khẩu trên 700 tỷ USD.
Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng còn nhiều điểm nghẽn thể chế, trong đó có khoảng trống số (thiếu khung pháp lý đầy đủ cho tài sản số, Token, AI và quản trị dữ liệu lớn), sự chồng chéo và phân mảnh của một số luật (như giữa Luật Đầu tư với Luật Đất đai, Luật Xây dựng, Luật Bảo vệ môi trường…), cách thức giải quyết tranh chấp, cũng như thách thức từ ESG (tiêu chuẩn môi tường, xã hội, quản trị doanh nghiệp). Nhận định rào cản pháp lý là trở ngại số một cho tăng trưởng, các chuyên gia nhấn mạnh, cải cách thể chế không chỉ là hoàn thiện các quy phạm pháp luật mà còn bao gồm đổi mới quy trình ra quyết định, tổ chức thực thi, cơ chế trách nhiệm giải trình và chuyển đổi số trong quản trị nhà nước./.
