Từ dấu son khoa bảng của Trạng nguyên Nguyễn Hiền, mạch nguồn hiếu học được bao thế hệ người dân Nam Hồng tiếp nối và phát triển. Tự hào về người con ưu tú của mảnh đất, Đảng bộ, chính quyền và nhân dân địa phương luôn quan tâm giáo dục đào tạo, khuyến khích con em học hành.
Xã Nam Hồng, tỉnh Ninh Bình là quê hương của vị trạng nguyên nhỏ tuổi nhất trong lịch sử khoa bảng Việt Nam, Trạng nguyên Nguyễn Hiền. Mỗi độ Xuân về, người dân nơi đây lại náo nức tổ chức lễ khai bút đầu năm, nhắc nhở truyền thống hiếu học lâu đời, gửi gắm ước vọng chinh phục đỉnh cao tri thức, rèn trí, luyện tài và tiếp nối mạch nguồn văn hiến của dân tộc.
* Hun đúc truyền thống hiếu học
Sáng 26/2 (ngày mùng 10 tháng Giêng), dù cơn mưa Xuân có phần nặng hạt, dòng người ở khắp các ngả đường của xã Nam Hồng vẫn đổ dồn về đền thờ Trạng nguyên Nguyễn Hiền, thôn Dương A, để tham dự lễ khai bút đầu Xuân.ày mùng 10 tháng Giêng), dù cơn mưa Xuân có phần nặng hạt, dòng người ở khắp các ngả đường của xã Nam Hồng vẫn đổ dồn về đền thờ Trạng nguyên Nguyễn Hiền, thôn Dương A, để tham dự lễ khai bút đầu Xuân.
Sau tiếng trống khai hội, cán bộ, nhân dân và gần 100 học sinh, giáo viên của các Trường Tiểu học Nam Hồng, Tân Thịnh, Nam Thắng cùng nhau khai bút đầu Xuân. Trên những trang giấy đỏ, các bậc cao niên và thầy, cô giáo viết tặng những lời chúc tốt đẹp. Các em học sinh nắn nót từng nét chữ trên trang giấy trắng, viết lên những bài thơ Xuân, gửi gắm ước vọng một năm mới học hành tấn tới.
Cô giáo Đoàn Thị Huệ, Trường Tiểu học Nam Hồng chia sẻ, việc khai bút đầu năm không chỉ là một nét đẹp văn hóa truyền thống, mà còn là dịp để giáo dục cho học sinh thêm yêu và trân trọng giá trị của nét chữ dân tộc, chăm chỉ học tập và rèn luyện. Đây cũng là dịp để thầy, cô giáo tự nhắc nhở mình nỗ lực hơn trong sự nghiệp "trồng người".
Em Nguyễn Minh Trang, học sinh lớp 4A, Trường Tiểu học Nam Thắng cho biết, em rất vui và háo hức khi được tham gia khai bút đầu Xuân cùng thầy, cô và bạn bè. Em mong trong năm mới sẽ học giỏi hơn, đạt nhiều điểm tốt và thành tích cao trong học tập.
Với truyền thống hiếu học và niềm tự hào về vị trạng nguyên của quê hương, lệ khai bút đầu năm được nhân dân trong thôn Dương A duy trì từ đời này sang đời khác. Cụ Phạm Xuân Hinh, 82 tuổi, Phó Ban Quản lý Đền thờ Trạng nguyên Nguyễn Hiền cho biết, từ xa xưa, các cụ cao niên trong làng đã duy trì thông lệ tổ chức lễ khai bút, thi thơ vào ngày mùng 10 tháng Giêng, tại chính ngôi đền thờ Trạng nguyên Nguyễn Hiền. Tuy nhiên, xưa kia, lễ khai bút chỉ các cụ cao niên được tham gia với quy mô nhỏ. Những năm gần đây, được sự quan tâm của chính quyền địa phương, lễ khai bút được tổ chức quy mô hơn với sự tham gia của nhiều thành phần nhân dân.
Lễ khai bút không chỉ là dịp để người dân Nam Hồng hòa mình, tận hưởng không khí hội Xuân, mà còn gửi gắm những ước nguyện tốt đẹp cho năm mới. Với học sinh, đó là lời nhắc nhở chăm lo học hành; với người trưởng thành, đó là mong ước công việc hanh thông, thành đạt. Hơn hết, việc dự lễ khai bút còn là cách mỗi người bày tỏ lòng thành kính với tiền nhân, gìn giữ và tiếp nối truyền thống hiếu học của quê hương.
* Niềm tự hào quê Trạng
Trạng nguyên Nguyễn Hiền không chỉ là niềm tự hào của quê hương Nam Hồng, mà còn là biểu tượng sáng ngời của ý chí và tài năng đất Việt. Câu chuyện về vị Trạng nguyên trẻ tuổi nhất lịch sử khoa bảng nước ta vẫn được người dân nơi đây trân trọng, truyền kể như nhắc nhớ truyền thống, bảo ban các thế hệ về tinh thần học tập, ý chí và khát vọng vươn lên làm giàu cho đất nước.
Trạng nguyên Nguyễn Hiền, sinh năm Ất Mùi (1235), người làng Dương Miện, huyện Thượng Hiền, phủ Thiên Trường, nay là thôn Dương A, xã Nam Hồng, tỉnh Ninh Bình.
Người dân thôn Dương A truyền kể, ông sinh ra và lớn lên trong một gia đình nghèo, cha mất sớm. Từ nhỏ ông đã lên chùa nghe sư dạy chữ. Với bản tính ham học, ông sớm bộc lộ tư chất thông minh hơn người, được nhân dân khắp nơi biết đến gọi là thần đồng.
Năm Đinh Mùi (1247) niên hiệu Thiên ứng chính bình thứ 16, ông được tiến cử đi thi. Ở 3 kỳ thi (thi Hương, thi Hội, thi Đình) ông đều đỗ đầu. Khi đó ông mới 12 tuổi. Ông được vua Trần Thái Tông phong là "Khai quốc Trạng nguyên".
Theo sử sách ghi chép, sau khi thi đỗ Trạng nguyên, vì còn quá trẻ nên nhà vua cho Trạng về học lễ. Không lâu sau, Trạng nguyên Nguyễn Hiền giải đố xuất sắc bài thơ chữ "Điền" của sứ giả phương Bắc. Sau đó, ông vào triều giữ chức Thượng thư Bộ công.
Những năm làm quan, bằng trí tuệ và bản lĩnh của mình, Trạng Hiền có nhiều kế sách hay phò vua giúp nước. Ngài đã hai lần dùng tài văn chương hòa hoãn được chiến tranh xâm lược và hiến nhiều kế sách hay cho vua Trần như mở võ đường rèn quân luyện tướng, đắp đê quai vạc sông Hồng để trị thủy mở mang nền nông nghiệp.
Ngày 14/8 (Âm lịch) năm Ất Mão (1255), Trạng nguyên Nguyễn Hiền qua đời. Khi ngài mất, vua Trần đã ban cho ngài 4 chữ “Hoa quốc phúc dân”, có nghĩa là người kiệt xuất của đất nước mang lại phúc lộc cho nhân dân, chỉ dụ lập đền thờ tại quê hương và cấp cho nhân dân 12 mẫu ruộng hương hỏa. Người dân quê hương tỏ lòng tôn kính đã xây đền thờ Trạng nguyên trên nền ngôi nhà cũ của gia đình tại thôn Dương A và suy tôn ngài làm Thành Hoàng làng.
Đền thờ Trạng nguyên Nguyễn Hiền được xếp hạng di tích Lịch sử – Văn hóa Quốc gia năm 1994. Hằng năm, đền thờ thu hút đông đảo người dân và du khách đến dâng hương, chiêm bái, đặc biệt là dịp đầu Xuân.
Từ dấu son khoa bảng của Trạng nguyên Nguyễn Hiền, mạch nguồn hiếu học được bao thế hệ người dân Nam Hồng tiếp nối và phát triển. Tự hào về người con ưu tú của mảnh đất, Đảng bộ, chính quyền và nhân dân địa phương luôn quan tâm giáo dục đào tạo, khuyến khích con em học hành. Các dòng họ xây dựng quỹ khuyến học, nhiều gia đình coi việc học là nền tảng lập thân, lập nghiệp; phong trào thi đua học tốt, dạy tốt ngày càng lan tỏa sâu rộng.
Ông Ngô Duy Phương, Phó Chủ tịch UBND xã Nam Hồng cho biết, xã có 9/9 trường đạt chuẩn quốc gia, trong đó có 3 trường đạt chuẩn Quốc gia mức độ 2. Các năm học 2024 - 2025, 2025 – 2026, học sinh Trường Trung học cơ sở Hoàng Ngân của xã có 2 sản phẩm STEM được lựa chọn dự thi cấp Bộ và đều đạt giải. Tại Cuộc thi Khoa học kĩ thuật và Ngày hội STEM năm học 2025 - 2026, Trường Trung học cơ sở Hoàng Ngân đạt giải Tư cấp tỉnh./.
