Sự ra đời của Nghị quyết 79-NQ/TW là rất cần thiết và đúng thời điểm, xuất phát từ cả yêu cầu thực tiễn trong nước lẫn bối cảnh quốc tế đang biến động nhanh và khó lường.
Nghị quyết 79-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước vừa được Tổng Bí thư Tô Lâm ký ban hành đã xác định kinh tế nhà nước là thành phần đặc biệt quan trọng, giữ vai trò chủ đạo, đồng thời đặt ra hệ thống chỉ tiêu định lượng chi tiết về vị thế quốc tế của các tập đoàn kinh tế và năng lực tài chính quốc gia trong kỷ nguyên mới. Phóng viên TTXVN đã có cuộc trao đổi với Tiến sĩ Phạm Anh Tuấn, Phó Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) về Nghị quyết vừa được ban hành.
*Phóng viên: Nghị quyết 79-NQ/TW xác định kinh tế nhà nước là thành phần đặc biệt quan trọng, giữ vai trò chủ đạo và đặt mục tiêu quản trị hiện đại 100% trên nền tảng số vào năm 2030. Tiến sĩ đánh giá thế nào về sự cần thiết ra đời Nghị quyết này?
*Tiến sĩ Phạm Anh Tuấn: Sự ra đời của Nghị quyết 79-NQ/TW là rất cần thiết và đúng thời điểm, xuất phát từ cả yêu cầu thực tiễn trong nước lẫn bối cảnh quốc tế đang biến động nhanh và khó lường.
Trước hết, Nghị quyết 79-NQ/TW đáp ứng yêu cầu cấp bách phải tái định vị vai trò của kinh tế nhà nước trong một giai đoạn phát triển mới. Sau gần 40 năm đổi mới, Nghị quyết 79-NQ/TW đã chỉ ra kinh tế nhà nước vẫn nắm giữ những nguồn lực lớn của nền kinh tế. Tuy nhiên, hiệu quả hoạt động và năng lực cạnh tranh của khu vực này chưa tương xứng với quy mô nguồn lực nắm giữ; quản trị còn chậm đổi mới; chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo chưa thật sự đồng đều. Trong bối cảnh đó, nếu không có một Nghị quyết mang tính định hướng chiến lược, thống nhất tư duy và hành động trong toàn hệ thống chính trị thì rất khó để kinh tế nhà nước phát huy được đúng vai trò “lực lượng vật chất quan trọng” như Đảng đã xác định.
Nghị quyết 79-NQ/TW ra đời trong bối cảnh thế giới đang thay đổi rất nhanh, với sự gia tăng cạnh tranh chiến lược, đứt gãy chuỗi cung ứng, chuyển dịch năng lượng, chuyển đổi số và yêu cầu phát triển xanh, bền vững. Thực tiễn cho thấy, ở những thời điểm thế giới nhiều bất ổn (như giai đoạn diễn ra đại dịch COVID-19), khu vực kinh tế nhà nước đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong việc giữ ổn định vĩ mô, bảo đảm an ninh năng lượng, an ninh hạ tầng, an ninh tài chính và an sinh xã hội. Ở Việt Nam, vai trò này thể hiện rất rõ trong thực tế: Các tập đoàn nhà nước như Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN), Tập đoàn Công nghiệp - Viễn thông Quân đội (Viettel), Tập đoàn Bưu chính Viễn thông Việt Nam (VNPT)... đang trực tiếp đảm đương những lĩnh vực then chốt như điện lực, năng lượng, viễn thông, hạ tầng số. Nghị quyết 79-NQ/TW vì vậy không chỉ là sự kế thừa các quan điểm trước đây, mà là bước phát triển mới, đặt kinh tế nhà nước vào đúng vị trí “điểm tựa” của nền kinh tế trong giai đoạn nhiều biến động.
Nghị quyết 79-NQ/TW có vai trò như một khung kiến trúc tổng thể cho phát triển kinh tế nhà nước trong dài hạn. Điểm rất mới và quan trọng của Nghị quyết là không chỉ nhấn mạnh vai trò chủ đạo, Nghị quyết 79-NQ/TW còn đặt ra các mục tiêu và chuẩn mực rất cụ thể, chẳng hạn như mục tiêu đến năm 2030, có từ 1 đến 3 doanh nghiệp nhà nước lọt top 500 thế giới, 3 ngân hàng lọt top 100 châu Á. Theo tôi, đây là một bước chuyển lớn về tư duy: từ chỗ nhấn mạnh “quản lý, sở hữu” sang nhấn mạnh “quản trị, hiệu quả và trách nhiệm giải trình”. Nếu thực hiện tốt, chuyển đổi số trong quản trị sẽ giúp giảm chi phí, nâng cao năng suất lao động và hiệu quả sử dụng vốn nhà nước.
*Phóng viên: Trong bối cảnh Việt Nam đang bước vào kỷ nguyên mới với trọng tâm là chuyển đổi số và kinh tế xanh, theo Tiến sĩ, đâu là những "ngành, lĩnh vực then chốt" mà khu vực kinh tế nhà nước cần ưu tiên dấn thân, tạo lực đẩy cho các thành phần kinh tế khác cùng phát triển, thay vì chỉ tập trung vào các lĩnh vực truyền thống như hiện nay?
*Tiến sĩ Phạm Anh Tuấn: Với tinh thần của Nghị quyết 79-NQ/TW, tôi cho rằng điểm mấu chốt không phải là mở rộng phạm vi hoạt động của kinh tế nhà nước theo chiều rộng, mà là dấn thân có chọn lọc vào những ngành, lĩnh vực then chốt có tính nền tảng, lan tỏa và tiên phong mở đường, nơi khu vực kinh tế tư nhân khó hoặc chưa thể tự làm một mình trong giai đoạn đầu.
Trong bối cảnh Việt Nam bước vào kỷ nguyên mới với trọng tâm là chuyển đổi số và kinh tế xanh, Nhà nước có thể tập trung vào một số nhóm lĩnh vực như: hạ tầng năng lượng và chuyển dịch năng lượng xanh cần tiếp tục là lĩnh vực ưu tiên hàng đầu của kinh tế nhà nước.
Hiện nay, các tập đoàn Nhà nước như Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN), Tập đoàn Công nghiệp – Năng lượng Quốc gia Việt Nam (PVN) vẫn đang nắm giữ vai trò chủ lực trong bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia. Trong giai đoạn tới, thách thức lớn nhất không chỉ là đủ năng lượng, mà là năng lượng sạch, ổn định và giá hợp lý. Những lĩnh vực như lưới điện thông minh, điện gió ngoài khơi, lưu trữ năng lượng, hydrogen xanh… đòi hỏi vốn đầu tư rất lớn, thời gian thu hồi dài và rủi ro cao. Đây chính là lĩnh vực thị trường mà kinh tế nhà nước cần đi trước, đầu tư hạ tầng nền, từ đó mở đường cho doanh nghiệp tư nhân tham gia sâu hơn vào sản xuất thiết bị, dịch vụ, công nghệ phụ trợ.
Hạ tầng số và dữ liệu quốc gia là lĩnh vực then chốt mới mang tính chiến lược dài hạn. Hiện nay, các doanh nghiệp nhà nước trong lĩnh vực viễn thông đang giữ vai trò rất quan trọng như: Tập đoàn Công nghiệp - Viễn thông Quân đội (Viettel) và Tập đoàn Bưu chính Viễn thông Việt Nam (VNPT) chiếm phần lớn hạ tầng mạng lõi và hạ tầng số quốc gia. Khi kinh tế nhà nước đi đầu xây dựng hạ tầng số dùng chung, tiêu chuẩn mở, an toàn và chi phí hợp lý, thì hàng trăm nghìn doanh nghiệp tư nhân, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, mới có điều kiện tiếp cận công nghệ số, phát triển thương mại điện tử, kinh tế nền tảng và các mô hình kinh doanh mới.
Kết cấu hạ tầng giao thông và logistics chiến lược cũng cần được nhìn nhận không chỉ là lĩnh vực truyền thống, mà là động lực mới cho nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Nếu kinh tế nhà nước tập trung đầu tư, hiện đại hóa các cảng cửa ngõ, cảng trung chuyển, sân bay quốc tế, logistics số và logistics xanh, sẽ tạo hiệu ứng lan tỏa rất mạnh, giúp doanh nghiệp tư nhân giảm chi phí, mở rộng thị trường và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.
Một số lĩnh vực công nghệ nền tảng và công nghiệp chiến lược khác cũng cần có sự tiên phong mở đường của kinh tế nhà nước. Thực tiễn cho thấy, nếu không có vai trò đi trước của Nhà nước trong giai đoạn đầu, rất khó hình thành các hệ sinh thái công nghệ mới.
*Phóng viên: Để Nghị quyết 79-NQ/TW đi vào cuộc sống, ông có đề xuất giải pháp gì để Nghị quyết xứng đáng là "kim chỉ nam" cho cải cách kinh tế nhà nước trong kỷ nguyên mới?
*Tiến sĩ Phạm Anh Tuấn: Tôi cho rằng, cần một hệ thống giải pháp triển khai đồng bộ với mục tiêu thực thi cụ thể, đo lường được và có trách nhiệm giải trình rõ ràng; đồng thời, cần nhanh chóng cụ thể hóa Nghị quyết thành chương trình hành động cấp quốc gia với lộ trình, đầu việc và cơ quan chịu trách nhiệm rõ ràng, tránh tình trạng Nghị quyết đúng nhưng triển khai chậm hoặc triển khai theo phong trào. Bên cạnh đó, cần có một kế hoạch thực hiện thống nhất ở cấp Chính phủ, trong đó từng mục tiêu đến 2030 và tầm nhìn 2045 phải được quy đổi thành các chỉ tiêu trung gian theo từng năm, từng giai đoạn, kèm cơ chế giám sát độc lập và chế tài thực hiện.
Kế tiếp, phải ưu tiên tháo gỡ các điểm nghẽn thể chế làm cho kinh tế nhà nước khó vận hành theo nguyên tắc thị trường; trọng tâm là phân định rành mạch chức năng quản lý nhà nước với chức năng đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước tại doanh nghiệp, giảm can thiệp hành chính vào hoạt động sản xuất kinh doanh, tăng kỷ luật thị trường và trách nhiệm giải trình.
Mặt khác, cần thiết kế lại cơ chế giao nhiệm vụ cho doanh nghiệp nhà nước theo mục tiêu rõ ràng, có phân biệt nhiệm vụ công ích và nhiệm vụ kinh doanh. Phần nhiệm vụ công ích hoặc nhiệm vụ bảo đảm an ninh kinh tế phải có đặt hàng, định mức, chi phí và cơ chế bù đắp minh bạch; phần hoạt động kinh doanh phải áp dụng đầy đủ kỷ luật thị trường, cạnh tranh bình đẳng và chịu trách nhiệm lỗ lãi như doanh nghiệp bình thường.
Cùng với đó, cần đẩy nhanh minh bạch hóa và số hóa quản trị để tiến tới mục tiêu 100% doanh nghiệp nhà nước quản trị trên nền tảng số vào năm 2030. Đặc biệt cần công bố thông tin theo chuẩn mực cao hơn, tiến tới tiệm cận chuẩn quốc tế về báo cáo tài chính và báo cáo phát triển bền vững đối với các tập đoàn lớn, vì đây là điều kiện để vươn ra thị trường vốn quốc tế và xây dựng thương hiệu toàn cầu.
Đáng chú ý, phải có cơ chế phân bổ lại nguồn lực nhà nước theo nguyên tắc tập trung, trọng điểm, tránh dàn trải. Kinh tế nhà nước muốn dẫn dắt và mở đường thì phải dồn lực vào các lĩnh vực có tính nền tảng và lan tỏa cao như hạ tầng năng lượng và chuyển dịch năng lượng, hạ tầng số và dữ liệu, logistics chiến lược, công nghệ nền tảng, và tài chính phục vụ chuyển đổi xanh.
Cuối cùng, phải thiết lập cơ chế giám sát và trách nhiệm giải trình đủ mạnh để chống thất thoát và lãng phí, đồng thời khuyến khích đổi mới. Điều này bao gồm tăng cường giám sát của Quốc hội, Kiểm toán Nhà nước, thanh tra và giám sát xã hội; công khai kết quả đánh giá hiệu quả doanh nghiệp nhà nước theo bộ chỉ tiêu thống nhất; xử lý dứt điểm các dự án thua lỗ kéo dài theo nguyên tắc thị trường.
Việc đưa Nghị quyết 79-NQ/TW vào cuộc sống đòi hỏi ba điều kiện then chốt: Thể chế hóa nhanh, rõ và có lộ trình; thay đổi cơ chế quản trị theo hướng thị trường và trách nhiệm giải trình; tập trung nguồn lực vào các lĩnh vực thật sự then chốt và tạo không gian để khu vực tư nhân phát triển. Nếu làm được như vậy, Nghị quyết 79-NQ/TW không chỉ là một văn kiện định hướng, mà sẽ trở thành động lực cải cách thực chất của khu vực kinh tế nhà nước trong kỷ nguyên mới.
*Phóng viên: Trân trọng cảm ơn Tiến sĩ Phạm Anh Tuấn./.
