Hơn nửa thế kỷ trôi qua, ngôi mộ ấy không chỉ lưu giữ ký ức về một trận đánh khốc liệt mà còn kể câu chuyện cảm động về hành trình đưa đồng đội trở về và tình nghĩa bền chặt giữa nhân dân Việt Nam - Campuchia.
Giữa hơn 3.200 phần mộ tại Nghĩa trang Liệt sĩ Vĩnh Hưng (tỉnh Tây Ninh), có một ngôi mộ không ghi tên từng người. Dưới lớp đá hoa cương là nơi an nghỉ chung của 120 cán bộ, chiến sĩ Quân tình nguyện Việt Nam hy sinh trên đất Campuchia cuối năm 1970.
Hơn nửa thế kỷ trôi qua, ngôi mộ ấy không chỉ lưu giữ ký ức về một trận đánh khốc liệt mà còn kể câu chuyện cảm động về hành trình đưa đồng đội trở về và tình nghĩa bền chặt giữa nhân dân Việt Nam - Campuchia.
*Ngôi mộ không tên và ký ức về trận đánh năm 1970
Tháng Bảy, dòng người lặng lẽ nối nhau vào Nghĩa trang Liệt sĩ Vĩnh Hưng thắp hương tưởng nhớ các anh hùng liệt sĩ. Giữa hơn 3.200 phần mộ dưới những hàng dầu, hàng sao xanh mát, có một ngôi mộ tập thể luôn khiến người viếng dừng chân lâu hơn. Trên bia chỉ khắc dòng chữ tưởng niệm 120 liệt sĩ Quân tình nguyện Việt Nam hy sinh tại Campuchia năm 1970. Không có tên tuổi, quê quán hay đơn vị của từng người, điều đó càng làm nổi bật sự hy sinh lớn lao của những người lính đã gửi trọn tuổi xuân cho độc lập, tự do của Tổ quốc và nghĩa vụ quốc tế cao cả.
Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua kể từ trận đánh năm ấy, ngôi mộ không chỉ là nơi yên nghỉ của 120 liệt sĩ mà còn trở thành biểu tượng của tình đồng đội, đạo lý "Uống nước nhớ nguồn".
Ngược dòng thời gian về mùa đông năm 1970, sau cuộc đảo chính của Lon Nol, Campuchia rơi vào biến động. Được sự hậu thuẫn của đế quốc Mỹ, chính quyền Lon Nol mở rộng các cuộc càn quét nhằm tiêu diệt lực lượng cách mạng Campuchia và các đơn vị Quân giải phóng Việt Nam làm nhiệm vụ quốc tế. Vì tình đoàn kết quốc tế trong sáng thủy chung, những người lính Quân tình nguyện Việt Nam lại lên đường với lời thề cách mạng: Giúp bạn cũng chính là tự giúp mình.
Đêm 10 rạng sáng 11/12/1970, Tiểu đoàn 28 Đặc công phối hợp với đơn vị C30 tiến công các cứ điểm của quân Lon Nol trên tỉnh lộ 10, thuộc tỉnh Svây Riêng. Trận đánh giành thắng lợi nhưng lực lượng chi viện của địch kéo đến rất đông. Đơn vị C30 kiên cường chốt chặn, tạo điều kiện cho mũi tiến công hoàn thành nhiệm vụ và 120 cán bộ, chiến sĩ đã anh dũng hy sinh. Các anh nằm lại trên đất Campuchia sau trận đánh năm ấy. Hơn ba thập kỷ sau, Đội K73 với sự giúp đỡ của người dân Campuchia đã đưa được các anh trở về Tổ quốc.
*Hành trình đưa đồng đội trở về đất mẹ
Chiến tranh kết thúc, Campuchia hồi sinh nhưng ở một góc xã Po Th'Rich, huyện Svây Ch’Rum, ngôi mộ tập thể lặng lẽ nằm đó. Ít người biết, ngoại trừ ông Xây - Keo, một công nhân của Sở Giao thông Công chính tỉnh Svây Riêng năm xưa. Sau trận đánh năm 1970, ông được giao điều khiển chiếc máy ủi san lấp hố chôn tập thể các chiến sĩ Việt Nam. Đó là mệnh lệnh trong chiến tranh nhưng đối với ông, hình ảnh những người lính nằm chồng lên nhau dưới lòng đất trở thành ký ức ám ảnh ông hơn 30 năm qua. Nỗi day dứt ấy thôi thúc ông khi Đội K73 sang Campuchia thực hiện nhiệm vụ vào năm 2002. Ông Xây - Keo đã chủ động tìm đến dẫn đường, kiên trì cùng Đội K73 rà soát lại từng lối đi, bờ đất dù địa hình đã hoàn toàn đổi thay. Việc làm của ông xuất phát từ lương tri và lòng biết ơn sâu sắc dành cho những người lính đã hy sinh vì sự hồi sinh của đất nước ông.
Những ngày đào tìm thật dài trôi qua dưới cái nắng bỏng rát của miền biên giới. Hơn hai mươi cán bộ, chiến sĩ Đội K73 kiên trì thăm dò cho đến khi lớp đất khác màu xuất hiện. Những nhát cuốc chậm lại, từng tấc đất được bóc lên nhẹ nhàng như sợ làm đau đồng đội. Khi những mảnh xương đầu tiên hiện ra, nước mắt vỡ òa - đó không chỉ là cuộc tìm kiếm mà là cuộc đoàn viên thiêng liêng.
Đại tá Trần Văn Hoàng, nguyên Đội trưởng Đội K73 nhớ lại, theo thời gian các phần hài cốt đã hòa lẫn vào nhau. Cán bộ, chiến sĩ phải cẩn trọng nhặt từng đốt xương, từng di vật còn sót lại với sự nâng niu trân trọng nhất. Ở một góc hiện trường, ông Xây-Keo cũng lặng lẽ lau nước mắt, trút bỏ được nỗi niềm trăn trở đè nặng hơn ba thập kỷ.
Tháng 8/2002, hơn 800 hài cốt liệt sĩ được hồi hương, riêng 120 liệt sĩ hy sinh trong trận đánh Po Th'Rich được đặt trong một chiếc quách lớn, phủ lá cờ đỏ sao vàng trước khi an táng tại vị trí trang trọng nhất của Nghĩa trang Liệt sĩ Vĩnh Hưng. Thời gian đã hòa các anh vào nhau như lúc chiến đấu, như lúc hy sinh. Không ai còn phân biệt ai quê Long An (cũ), Sóc Trăng (cũ), Hà Nội hay miền Trung nắng gió bởi các anh đã cùng viết nên một địa chỉ chung của lịch sử.
Mỗi dịp tháng Bảy, những dòng người lại tìm về đây, từ những cựu chiến binh, những người mẹ tóc bạc đến các em học sinh để tưởng nhớ và tri ân để tưởng nhớ và tri ân những người đã ngã xuống vì độc lập, tự do của Tổ quốc và nghĩa vụ quốc tế cao cả, để thấu hiểu rằng hòa bình hôm nay được đổi bằng tuổi đôi mươi của biết bao thế hệ. Hành trình của Đội K73 vì thế vẫn tiếp tục trên đất bạn, để thực hiện lời hứa trọn vẹn: Không để đồng đội bị lãng quên.
Chiều dần buông trên Nghĩa trang Liệt sĩ Vĩnh Hưng. Khói hương quyện trong gió, những lá cờ Tổ quốc trên từng phần mộ khẽ lay động. Trước ngôi mộ tập thể của 120 người lính, những bó hoa tươi vẫn được đặt ngay ngắn như lời tri ân của các thế hệ hôm nay.
Chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ, nhưng ngôi mộ của 120 người lính vẫn nhắc nhớ về một thời máu lửa, về sự hy sinh vì nghĩa vụ quốc tế cao cả và về hành trình không ngừng nghỉ để đưa đồng đội trở về với đất mẹ. Mỗi nén hương được thắp lên nơi đây không chỉ là sự tri ân đối với những người đã khuất, mà còn là lời nhắc nhở các thế hệ hôm nay gìn giữ hòa bình, trân trọng giá trị của độc lập, tự do và tiếp tục vun đắp tình hữu nghị Việt Nam - Campuchia được xây dựng từ những hy sinh không thể nào quên./.
Chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ nhưng ngôi mộ của 120 người lính vẫn nhắc nhớ về một thời máu lửa, về sự hy sinh vì nghĩa vụ quốc tế cao cả và hành trình không ngừng nghỉ đưa đồng đội trở về với đất mẹ. Mỗi nén hương được thắp lên nơi đây không chỉ là sự tri ân đối với những người đã khuất mà còn nhắc nhở các thế hệ hôm nay gìn giữ hòa bình, trân trọng giá trị của độc lập, tự do và tiếp tục vun đắp tình hữu nghị Việt Nam - Campuchia được xây dựng từ những hy sinh không thể nào quên./.
