Từ nghiên cứu lý luận chính trị đến các vấn đề phát triển bền vững, những đóng góp ấy không chỉ làm phong phú tri thức học thuật mà còn góp phần giải quyết những vấn đề thực tiễn đặt ra trong quá trình phát triển đất nước.
Trong hoạt động nghiên cứu khoa học xã hội, nhiều nữ trí thức đang đóng góp những công trình có giá trị, cung cấp luận cứ khoa học cho phát triển lý luận và hoạch định chính sách.
*Kiên định với nghiên cứu lý luận trong kỷ nguyên số
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thị Lan Hương, Viện Triết học (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) là nhà nghiên cứu lâu năm trong lĩnh vực lý luận chính trị. Mới đây, tác phẩm “Xây dựng Đảng về chính trị trong kỷ nguyên số – Một số vấn đề cần chú ý” của bà được vinh danh tại Giải báo chí toàn quốc về xây dựng Đảng (Giải Búa liềm vàng) lần thứ X năm 2025 ở hạng mục Tác phẩm xuất sắc phát triển lý luận về xây dựng Đảng.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thị Lan Hương cho biết việc đến với triết học ban đầu không nằm trong dự định. Năm 1985, bà thi đỗ vào Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội với mong muốn theo học ngành Hóa học hoặc Sinh học. Tuy nhiên, theo sự sắp xếp của nhà trường, bà được phân vào Khoa Triết học, lĩnh vực khi đó còn khá mới mẻ.
Sau một thời gian học tập, bà dần nhận ra sức hấp dẫn của ngành học này. Triết học, theo bà, không chỉ đòi hỏi nền tảng kiến thức rộng mà còn yêu cầu khả năng tư duy hệ thống và phân tích các vấn đề xã hội ở chiều sâu. Các giảng viên giàu kinh nghiệm tại Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội thời kỳ đó đã khơi gợi niềm say mê nghiên cứu khoa học cho nhiều thế hệ sinh viên.
Sau khi tốt nghiệp đại học năm 1990, do điều kiện thực tế của ngành học cũng như hoàn cảnh cá nhân, bà công tác trong ngành giáo dục tại địa phương với vai trò giáo viên ngoại ngữ. Tuy nhiên, mong muốn trở lại với nghiên cứu triết học vẫn luôn thôi thúc bà tiếp tục theo đuổi lĩnh vực này.
Năm 1998, sau khi tham gia kỳ sát hạch tuyển dụng nghiên cứu viên của Viện Triết học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, bà chính thức trở thành nghiên cứu viên. Trong môi trường nghiên cứu chuyên sâu này, bà tiếp tục hoàn thành luận văn và bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ Triết học vào năm 2008.
Từ năm 2015 đến nay, bà chuyển sang làm công tác báo chí khoa học tại Tạp chí Triết học. Công việc này giúp bà tiếp cận nhiều vấn đề nghiên cứu mới, đồng thời góp phần lan tỏa các kết quả nghiên cứu lý luận đến cộng đồng khoa học và xã hội.
Tác phẩm đoạt Giải Búa liềm vàng của bà tập trung phân tích những thách thức mới đối với công tác xây dựng Đảng về chính trị trong bối cảnh cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư và sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thị Lan Hương cho rằng kỷ nguyên số mở ra nhiều cơ hội cho phát triển, song cũng đặt ra nhiều thách thức mới đối với công tác tư tưởng và xây dựng Đảng. Trên không gian mạng, nhiều luồng thông tin có cả nội dung tích cực và tiêu cực lan truyền với tốc độ nhanh, tạo ra môi trường thông tin phức tạp. Các thế lực thù địch cũng lợi dụng môi trường này để xuyên tạc nền tảng tư tưởng của Đảng.
Trước thực tế đó, bà cho rằng cần đổi mới công tác giáo dục chính trị, tư tưởng theo hướng sinh động hơn, gắn với thực tiễn và tận dụng các nền tảng công nghệ số. Mục tiêu không chỉ dừng lại ở việc truyền đạt tri thức mà còn phải trang bị cho cán bộ, đảng viên tư duy phản biện, khả năng phân tích và nhận diện thông tin trong môi trường truyền thông đa chiều.
Ngoài ra, việc xây dựng “năng lực miễn dịch” cho cán bộ, đảng viên trước các luồng thông tin sai lệch cũng được Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thị Lan Hương nhấn mạnh. Theo bà, mỗi cán bộ, đảng viên cần được trang bị kỹ năng phân tích và đánh giá thông tin để nhận diện đúng – sai, thật – giả, từ đó tránh bị tác động bởi các thông tin thiếu kiểm chứng trên không gian mạng.
Ngoài ra, cần xây dựng “thế trận lòng dân” trên không gian mạng. Điều này đòi hỏi sự phối hợp giữa các cơ quan truyền thông chính thống, các tổ chức chính trị – xã hội và lực lượng nòng cốt tham gia đấu tranh trên không gian mạng nhằm lan tỏa thông tin chính xác và kịp thời phản bác các quan điểm sai trái.
Cùng với các giải pháp trên, theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thị Lan Hương, công tác kiểm tra, giám sát và xử lý các hành vi suy thoái cần được thực hiện thường xuyên, liên tục để kịp thời phát hiện và chấn chỉnh những sai phạm ngay từ sớm.
Đối với các nhà nghiên cứu trẻ, đặc biệt là các nữ trí thức theo đuổi con đường khoa học xã hội, bà cho rằng nghiên cứu lý luận đòi hỏi sự kiên trì, bản lĩnh và khả năng gắn kết chặt chẽ giữa tri thức lý luận với thực tiễn đời sống.
Theo đó, các nhà nghiên cứu trẻ cần vững vàng về tri thức lý luận, đồng thời chủ động tham gia vào thực tiễn để có thể luận giải đúng những vấn đề đang đặt ra. Bên cạnh đó, bản lĩnh chính trị và sự kiên định với con đường nghiên cứu đã lựa chọn cũng là yếu tố quan trọng giúp các nhà khoa học vượt qua những khó khăn trong quá trình làm việc.
Với các nữ trí thức, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thị Lan Hương cho rằng con đường nghiên cứu khoa học luôn đòi hỏi nhiều nỗ lực, bởi bên cạnh công việc chuyên môn, phụ nữ còn phải đảm nhận nhiều trách nhiệm trong gia đình. Vì vậy, việc tổ chức hợp lý thời gian và cân bằng giữa công việc với cuộc sống gia đình là yếu tố quan trọng giúp phụ nữ có thể theo đuổi lâu dài sự nghiệp nghiên cứu.
*Gắn nghiên cứu địa lý nhân văn với thực tiễn phát triển bền vững
Nếu nghiên cứu lý luận góp phần làm rõ những vấn đề về tư tưởng và định hướng phát triển thì các công trình nghiên cứu trong lĩnh vực địa lý nhân văn lại cung cấp những luận cứ khoa học phục vụ trực tiếp cho hoạch định chính sách phát triển kinh tế – xã hội.
Tiến sĩ, Nghiên cứu viên cao cấp Trần Thị Tuyết, Viện Địa lý nhân văn và Phát triển bền vững (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) là một trong những nhà khoa học nữ kiên trì theo đuổi hướng nghiên cứu này.
Tốt nghiệp Cử nhân Địa lý năm 2000, bà tiếp tục hoàn thành chương trình Thạc sĩ và Tiến sĩ ngành Khoa học Địa lý tại Trường Đại học Khoa học Tự nhiên – Đại học Quốc gia Hà Nội. Ngay từ những nghiên cứu đầu tiên về tổ chức không gian phát triển kinh tế gắn với bảo vệ môi trường tại thành phố cửa khẩu Móng Cái, bà đã định hình hướng nghiên cứu của mình trong lĩnh vực quy hoạch lãnh thổ, liên kết vùng và quản lý tài nguyên bền vững.
Trong quá trình công tác, bà đã tham gia 28 đề tài khoa học các cấp, trong đó có 13 đề tài với vai trò Chủ nhiệm. Các nghiên cứu trải rộng trên nhiều chủ đề như phát triển đô thị bền vững, liên kết vùng trong ứng phó biến đổi khí hậu, sinh kế thích ứng của cộng đồng ven biển, hay phát triển nguồn nhân lực cho tăng trưởng xanh.
Điểm nổi bật trong các công trình của bà là cách tiếp cận liên ngành, kết hợp giữa địa lý tự nhiên, địa lý nhân văn và chính sách công. Cách tiếp cận này giúp các nghiên cứu không chỉ dừng lại ở phân tích học thuật mà còn cung cấp những luận cứ khoa học phục vụ xây dựng và điều chỉnh chính sách phát triển ở nhiều địa phương.
Tiêu biểu là đề tài cấp Nhà nước về xây dựng khung chính sách chủ động thích ứng với biến đổi khí hậu ở Đồng bằng sông Cửu Long theo tiếp cận sinh thái – xã hội. Nghiên cứu đã đề xuất hệ thống giải pháp và mô hình phát triển phù hợp với quan điểm “thuận thiên”, góp phần cung cấp cơ sở khoa học cho việc triển khai Nghị quyết 120 của Chính phủ về phát triển bền vững vùng đồng bằng sông Cửu Long thích ứng với biến đổi khí hậu. Đến năm 2025, bà đã công bố 82 công trình khoa học trong và ngoài nước, tham gia 13 đầu sách và nhiều chương sách quốc tế.
Song song với công tác nghiên cứu, bà tham gia giảng dạy học phần Chính sách môi trường tại Học viện Khoa học xã hội và hướng dẫn nhiều học viên, nghiên cứu sinh. Các đề tài hướng dẫn đều gắn với thực tiễn địa phương, thể hiện sự kết nối chặt chẽ giữa nghiên cứu học thuật và nhu cầu phát triển cụ thể của từng vùng lãnh thổ.
Đánh giá về đồng nghiệp của mình, Tiến sĩ Nguyễn Song Tùng, Viện trưởng Viện Địa lý nhân văn và Phát triển bền vững cho rằng Tiến sĩ Trần Thị Tuyết là nhà khoa học có chuyên môn vững vàng, có thái độ làm việc nghiêm túc và năng lực tổ chức nghiên cứu tốt. Các đề tài do bà chủ trì đều được nghiệm thu đúng hạn và đạt kết quả tích cực.
Chia sẻ về con đường nghiên cứu của mình, Tiến sĩ Trần Thị Tuyết cho rằng nghiên cứu khoa học xã hội, đặc biệt trong lĩnh vực địa lý nhân văn, cần gắn chặt với thực tiễn phát triển. Theo bà, những nghiên cứu chỉ thực sự có ý nghĩa khi có thể cung cấp luận cứ khoa học cho việc hoạch định và điều chỉnh chính sách. “Điều quan trọng đối với người làm khoa học là kiên trì theo đuổi vấn đề nghiên cứu, đồng thời luôn gắn kết với thực tiễn để những kết quả khoa học có thể đóng góp thiết thực cho quá trình phát triển bền vững của đất nước”, bà chia sẻ./.
