Nếu chữ viết lưu giữ một phần tri thức của cha ông thì Lễ mừng cơm mới thể hiện mối gắn bó giữa người Tày với mùa màng, ruộng đồng và tín ngưỡng truyền thống.
Từ việc truyền dạy chữ viết, duy trì nghề dệt thổ cẩm đến tổ chức các hoạt động văn hóa cộng đồng, đồng bào dân tộc Tày ở Phú Thọ đang nỗ lực gìn giữ những giá trị được trao truyền qua nhiều thế hệ. Tại xã Tân Pheo và một số địa bàn vùng cao khu vực Đà Bắc trước đây, những người tâm huyết với văn hóa dân tộc đang góp phần đưa di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay.
* Nuôi dưỡng tình yêu quê hương
Sinh ra và lớn lên tại xã Tân Pheo, chị Xa Thị Mi, Chủ tịch Hội Phụ nữ thôn Chàm luôn dành sự quan tâm cho văn hóa truyền thống của người Tày. Những bài hát ru của bà, của mẹ, nếp nhà sàn cùng những giá trị được người đi trước truyền dạy đã nuôi dưỡng tình yêu của chị đối với dân tộc mình.
Mong muốn thế hệ trẻ hiểu và gìn giữ chữ viết của người Tày, chị Mi chủ động ghi chép những từ ngữ, chữ viết mình biết, sau đó hướng dẫn các con, cháu trong gia đình, dòng họ và người dân trong thôn cách đọc, viết, giao tiếp thông thường. Chị còn đến tận nhà để truyền dạy cho những người có nhu cầu học chữ.
Chị Xa Thị Mi chia sẻ: Sau được tiếp xúc, được các cụ truyền dạy, chị thấy văn hóa dân tộc Tày có nét đặc trưng rất hay nên có ý tưởng truyền dạy lại cho các con và thế hệ trẻ. Các bạn trẻ sau khi được tiếp xúc cũng rất hào hứng, mong muốn tìm hiểu và được nhiều người biết đến văn hóa truyền thống của quê hương.
Bên cạnh tiếng nói, chữ viết, nghề dệt thổ cẩm và trang phục truyền thống cũng là những giá trị văn hóa được người Tày gìn giữ qua nhiều thế hệ. Những kỹ năng thủ công, cách tạo hoa văn và kinh nghiệm dệt vải được truyền từ người đi trước sang người đi sau, gắn với đời sống của các gia đình trong bản làng. Chị Xa Thị Lòng, thôn Thu Lu, xã Tân Pheo cho biết: Chị rất tự hào là người con của dân tộc Tày. Từ nhỏ, chị đã theo mẹ dệt nên cũng thông thạo nghề dệt rồi. Giờ chị muốn truyền đạt cho các con và chị em phụ nữ trong xóm biết đến và gìn giữ nghề dệt của dân tộc Tày.
Để trang phục truyền thống và nghề dệt tiếp tục gắn bó với đời sống, việc vận động, giáo dục trong gia đình và cộng đồng cũng được chú trọng. Chị Hà Thị Thủy, Bí thư Chi bộ thôn Thu Lu cho hay, Chi bộ đã phối hợp với các ngành, đoàn thể tuyên truyền, vận động người dân gìn giữ bản sắc dân tộc, trong đó có dệt thổ cẩm và mặc trang phục truyền thống. Qua sinh hoạt hằng ngày, người lớn hướng dẫn con cháu cách mặc trang phục dân tộc, giúp các em hiểu và thêm yêu văn hóa của cộng đồng mình.
Những việc làm tại Tân Pheo cho thấy vai trò của người dân trong gìn giữ di sản. Chữ viết được trao truyền qua những người biết chữ; kỹ năng dệt được tiếp nối từ mẹ sang con, từ người thành thạo nghề đến những người muốn học. Đây là cách bảo tồn bắt đầu từ chính đời sống, gắn với sự chủ động của mỗi người và sự hưởng ứng của cộng đồng.
* Gìn giữ di sản trong đời sống cộng đồng
Không chỉ tại Tân Pheo, việc bảo tồn văn hóa Tày ở Phú Thọ còn được thể hiện qua những nỗ lực truyền dạy chữ viết và duy trì lễ hội ở các xã vùng cao khu vực Đà Bắc trước đây. Mỗi hình thức lưu giữ một khía cạnh riêng của di sản, từ tri thức dân gian trong chữ viết đến phong tục, tín ngưỡng gắn với đời sống lao động.
Tại xã Đức Nhàn, anh Sa Văn Cam đã dành nhiều năm sưu tầm, nghiên cứu và truyền dạy chữ Tày cổ. Được cha truyền dạy từ nhỏ, sau này anh tiếp tục học hỏi, tìm kiếm sách cổ và hướng dẫn những người có nhu cầu tìm hiểu chữ viết của dân tộc mình. Trong những năm gần đây, anh đã truyền dạy chữ Tày cho khoảng 200 người, góp phần đưa tri thức dân gian đến với cộng đồng các xã vùng cao Đà Bắc. Anh Cam chia sẻ: "Trong quá trình học thêm tiếng Thái đã tiếp thêm động lực, nhiệt huyết để tôi gìn giữ, truyền dạy chữ Tày cổ truyền thống của dân tộc mình”.
Nếu chữ viết lưu giữ một phần tri thức của cha ông thì Lễ mừng cơm mới thể hiện mối gắn bó giữa người Tày với mùa màng, ruộng đồng và tín ngưỡng truyền thống. Nghi lễ được tổ chức sau thu hoạch hoặc vào dịp đầu năm, nhằm tạ ơn tổ tiên, thần linh đã phù hộ cho mùa màng và cầu mong cuộc sống no đủ, bình yên. Điển hình như tháng 12/2025, xã Cao Sơn tổ chức Ngày hội mừng cơm mới ở quy mô cấp xã, thay cho hình thức tổ chức riêng lẻ tại các gia đình như trước đây. Bên cạnh nghi lễ truyền thống, ngày hội có các hoạt động thưởng thức ẩm thực từ gạo mới, biểu diễn hát Then, đàn Tính và trò chơi dân gian. Việc đưa nghi lễ vào không gian sinh hoạt cộng đồng tạo cơ hội để người dân cùng thực hành phong tục, đồng thời giúp thế hệ trẻ hiểu hơn về ý nghĩa văn hóa của hạt lúa và thành quả lao động.
Theo Trưởng Phòng Văn hóa - Xã hội xã Tân Pheo Bùi Văn Lửng, người có uy tín và nghệ nhân giữ vai trò quan trọng trong việc bảo tồn, phát huy bản sắc dân tộc Tày. Họ không chỉ am hiểu truyền thống mà còn trực tiếp truyền dạy, vận động thế hệ trẻ gìn giữ tiếng nói, trang phục, dân ca, dân vũ. Việc phát huy vai trò của lực lượng này góp phần đưa hoạt động bảo tồn gắn với đời sống cộng đồng, thay vì chỉ dừng ở việc giới thiệu văn hóa trong những dịp sinh hoạt, lễ hội.
Ông Bùi Văn Lửng cho biết thêm, thời gian tới, địa phương tiếp tục quan tâm, tạo điều kiện để nghệ nhân và người có uy tín phát huy vai trò trong gìn giữ, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Tày. Đây cũng là cơ sở để những người am hiểu truyền thống tiếp tục truyền dạy, vận động cộng đồng, nhất là thế hệ trẻ, quan tâm tìm hiểu và thực hành các giá trị văn hóa của dân tộc mình.
Từ việc truyền dạy chữ viết, duy trì nghề dệt ở Tân Pheo đến bảo tồn chữ Tày cổ tại Đức Nhàn và tổ chức Ngày hội mừng cơm mới ở Cao Sơn, những nỗ lực gìn giữ di sản được thể hiện bằng nhiều cách làm cụ thể. Khi người dân còn thực hành, còn truyền dạy và thế hệ trẻ tiếp tục đón nhận, những giá trị văn hóa Tày ở Phú Thọ sẽ có thêm điều kiện được lưu giữ, phát huy trong đời sống hôm nay./.
