Từ bài viết của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm: Dẫn dắt bằng nguồn tin chính thống trên không gian số
Bài viết “Báo chí cách mạng Việt Nam trong thời đại số” của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã định hướng chiến lược, mở ra tầm nhìn mới về xây dựng nền báo chí số hiện đại, tự chủ, nhân văn và đủ năng lực lan tỏa những giá trị Việt Nam ra thế giới.
Bước sang thời đại số với những biến đổi sâu sắc của môi trường truyền thông toàn cầu, báo chí cách mạng Việt Nam đang đứng trước yêu cầu vừa đổi mới mạnh mẽ, vừa giữ vững bản chất cách mạng, bản lĩnh chính trị và trách nhiệm xã hội. Bài viết “Báo chí cách mạng Việt Nam trong thời đại số” của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã định hướng chiến lược, mở ra tầm nhìn mới về xây dựng nền báo chí số hiện đại, tự chủ, nhân văn và đủ năng lực lan tỏa những giá trị Việt Nam ra thế giới.
Tự chủ trong không gian số
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thị Trường Giang - Phó Giám đốc Học viện Báo chí và Tuyên truyền cho biết, bài viết “Báo chí cách mạng Việt Nam trong thời đại số” của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm được công bố đúng dịp kỷ niệm 101 năm Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam không chỉ là sự tổng kết sâu sắc chặng đường phát triển vẻ vang của nền báo chí cách mạng, mà còn là một văn kiện định hướng chiến lược đối với sự phát triển của báo chí nước nhà trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng.
Điều đặc biệt, trong bài viết, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước không tiếp cận báo chí đơn thuần như một lĩnh vực hoạt động nghề nghiệp hay một thiết chế truyền thông, mà đặt báo chí trong tổng thể chiến lược phát triển quốc gia, trong mối quan hệ hữu cơ với công cuộc xây dựng Đảng, phát triển đất nước, bảo vệ Tổ quốc và nâng cao vị thế Việt Nam trên trường quốc tế. Từ đó, bài viết vừa khẳng định những giá trị nền tảng đã làm nên bản chất của nền báo chí cách mạng Việt Nam, vừa mở ra những định hướng mới để báo chí thực sự trở thành một động lực phát triển trong kỷ nguyên số.
Xuyên suốt bài viết, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đã giải quyết một cách biện chứng mối quan hệ giữa cái bất biến và cái đổi mới trong sự phát triển của báo chí cách mạng Việt Nam. Trong khi công nghệ, mô hình truyền thông, phương thức tiếp cận công chúng và môi trường thông tin liên tục biến đổi, thì bản chất cách mạng của nền báo chí do Chủ tịch Hồ Chí Minh sáng lập vẫn phải được giữ vững. Đó là tính Đảng, tính nhân dân, tính chiến đấu, là trách nhiệm xã hội, đạo đức nghề nghiệp và sứ mệnh phụng sự Tổ quốc, phục vụ nhân dân.
Đây chính là điểm tựa tư tưởng quan trọng nhất để báo chí Việt Nam bước vào thời đại số mà không đánh mất mình. Bởi xét đến cùng, công nghệ chỉ là công cụ, còn giá trị mới là yếu tố quyết định vị thế và sức sống của một nền báo chí. Trí tuệ nhân tạo có thể hỗ trợ sản xuất nội dung; dữ liệu lớn có thể thay đổi cách thức phân phối thông tin; thuật toán có thể quyết định mức độ lan tỏa của một sản phẩm truyền thông; nhưng không công nghệ nào có thể thay thế được bản lĩnh chính trị, trách nhiệm xã hội và đạo đức nghề nghiệp của người làm báo.
Một nền báo chí hiện đại nhưng xa rời lợi ích quốc gia, dân tộc sẽ khó có thể hoàn thành sứ mệnh lịch sử của mình; ngược lại, một nền báo chí giữ được bản chất cách mạng nhưng không đổi mới sẽ khó thích ứng với những biến đổi nhanh chóng của thời đại. Một trong những luận điểm sâu sắc và có ý nghĩa chiến lược nhất trong bài viết là yêu cầu báo chí phải chủ động tiếp cận công chúng trên mọi nền tảng xuyên biên giới nhưng tuyệt đối không được lệ thuộc vào các nền tảng đó. Đây không đơn thuần là một chỉ dẫn nghiệp vụ báo chí, mà phản ánh một tư duy mới về chủ quyền truyền thông quốc gia trong thời đại số.
Chưa bao giờ không gian thông tin lại rộng mở như hiện nay. Các nền tảng số toàn cầu đã làm thay đổi căn bản cách thức tiếp nhận thông tin của công chúng. Tin tức không còn được tiếp cận chủ yếu qua báo in, phát thanh hay truyền hình truyền thống mà đang dịch chuyển mạnh mẽ sang môi trường số, mạng xã hội và các nền tảng xuyên biên giới. Trong bối cảnh đó, nếu báo chí không hiện diện ở nơi công chúng hiện diện, không làm chủ được các phương thức truyền thông mới, sẽ khó giữ được vai trò dẫn dắt và định hướng dư luận xã hội.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đồng thời cảnh báo một nguy cơ rất đáng suy ngẫm. Đó là sự lệ thuộc vào thuật toán và nền tảng công nghệ bên ngoài. Thuật toán được thiết kế để tối đa hóa sự chú ý; trong khi báo chí cách mạng phải hướng tới tối đa hóa giá trị xã hội. Thuật toán có thể ưu tiên những nội dung gây tranh cãi, kích thích cảm xúc hoặc tạo tương tác cao; nhưng báo chí không thể vì thế mà từ bỏ chức năng giáo dục, định hướng và kiến tạo các giá trị tích cực. Nếu chạy theo lượt xem thay cho sự thật, chạy theo xu hướng thay cho giá trị, chạy theo tương tác thay cho trách nhiệm xã hội, báo chí sẽ tự đánh mất vai trò và bản sắc của mình.
Nhìn ở một góc độ sâu hơn, đây là vấn đề năng lực tự chủ của báo chí Việt Nam trong không gian số. Tự chủ không chỉ là làm chủ công nghệ, làm chủ dữ liệu hay làm chủ các nền tảng phân phối nội dung; mà quan trọng hơn là làm chủ hệ giá trị dẫn dắt hoạt động báo chí. Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thị Trường Giang, một nền báo chí số mạnh trước hết phải là một nền báo chí có khả năng bảo vệ được bản sắc, lợi ích quốc gia và quyền chủ động của mình trước những biến động của môi trường truyền thông toàn cầu.
Yêu cầu mà Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đặt ra chính là xây dựng năng lực truyền thông quốc gia tương xứng với vị thế và khát vọng phát triển của Việt Nam trong thế kỷ XXI. Báo chí Việt Nam phải biết chuyển hóa những giá trị truyền thống, những thành tựu đổi mới, những câu chuyện phát triển của đất nước thành các sản phẩm truyền thông hiện đại, hấp dẫn và có khả năng cạnh tranh trong dòng chảy thông tin toàn cầu.
Không chỉ nói với người Việt Nam, báo chí còn phải nói với thế giới bằng ngôn ngữ của thời đại số; không chỉ phản ánh Việt Nam, mà còn phải góp phần định hình cách thế giới nhìn nhận về Việt Nam. Từ góc độ này, có thể thấy bài viết của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước không chỉ đặt ra yêu cầu đổi mới báo chí, mà còn gửi gắm một tầm nhìn lớn hơn đối với tương lai của đất nước. Đó là xây dựng một nền báo chí vừa hiện đại về công nghệ, vừa vững vàng về bản lĩnh chính trị; vừa hội nhập sâu rộng với thế giới, vừa giữ gìn và phát huy bản sắc dân tộc; vừa làm chủ không gian số, vừa lan tỏa những giá trị Việt Nam trong không gian toàn cầu.
Kiến tạo không gian thông tin chính thống
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thị Báo (Giảng viên cao cấp, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh) cho rằng, trong bối cảnh thông tin đa chiều, cạnh tranh gay gắt và nhiều khi thật - giả đan xen, trách nhiệm trước hết của báo chí cách mạng là giữ vững vai trò “địa chỉ tin cậy” của nhân dân. Tính chiến đấu của báo chí không chỉ thể hiện ở thái độ kiên quyết trước cái sai, cái xấu, mà còn ở năng lực bảo vệ sự thật bằng thông tin chính xác, kiểm chứng chặt chẽ, lập luận thuyết phục và tinh thần nhân văn. Tính định hướng cũng không thể là áp đặt một chiều, mà phải thông qua việc giải thích đúng bản chất vấn đề, chỉ ra căn cứ chính sách, trách nhiệm của các chủ thể và giải pháp có cơ sở.
“Công chúng thời đại số cần thông tin nhanh, nhưng càng cần thông tin đúng, sâu, có ích. Vì vậy, báo chí cách mạng phải vừa giữ bản lĩnh chính trị, vừa đổi mới cách thể hiện, lấy công chúng làm trung tâm, để dẫn dắt dư luận bằng chất lượng, niềm tin và trách nhiệm xã hội”, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thị Báo nhấn mạnh.
Để thực hiện hiệu quả nhiệm vụ bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trên không gian mạng, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thị Báo cho rằng, báo chí và truyền thông cần chuyển từ cách làm thiên về phản ứng sang chủ động kiến tạo “không gian thông tin chính thống” hấp dẫn, có sức thuyết phục. Điều quan trọng là không chỉ nói đúng, mà phải nói hay, nói trúng, nói kịp thời và phù hợp với từng nhóm công chúng, nhất là thế hệ trẻ. Nội dung cần ngắn gọn, trực quan, có dữ liệu, có câu chuyện, có lập luận và bằng chứng; hình thức cần đa nền tảng, đa phương tiện, tận dụng video ngắn, infographic, podcast, livestream, mạng xã hội nhưng vẫn giữ chuẩn mực báo chí.
Với cộng đồng số, phản bác hiệu quả không phải là khẩu hiệu, mà là cung cấp sự thật được kiểm chứng, phân tích dễ hiểu, ngôn ngữ gần gũi và thái độ đối thoại. Khi báo chí làm tốt vai trò giải thích, cảnh báo, định hướng và truyền cảm hứng, thông tin đúng sẽ có sức đề kháng trước thông tin sai lệch.
Từ những định hướng chiến lược trong bài viết của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thị Báo, yêu cầu cấp thiết nhất đối với người làm báo hiện nay là kết hợp hài hòa ba năng lực: Bản lĩnh chính trị, đạo đức nghề nghiệp và năng lực công nghệ. Bản lĩnh chính trị giúp nhà báo kiên định trước sức ép của thông tin hỗn loạn, không chạy theo xu hướng, không đánh đổi uy tín lấy lượt xem.
Đạo đức nghề nghiệp đòi hỏi mỗi tác phẩm phải trả lời được ba câu hỏi: Có đúng không, có cần thiết không, có ích cho xã hội không. Năng lực công nghệ giúp nhà báo làm chủ dữ liệu, kiểm chứng số, trí tuệ nhân tạo, nền tảng mạng xã hội và phương thức sản xuất đa phương tiện. Cùng với đó, các tòa soạn phải xây dựng văn hóa báo chí chuyên nghiệp, kỷ luật trong kiểm chứng, nhân văn trong thể hiện, cởi mở với đổi mới nhưng không dễ dãi với chuẩn mực. Chỉ khi đó, báo chí mới thực sự là lực lượng xung kích trên mặt trận tư tưởng - văn hóa trong kỷ nguyên số…/.
