Ứng dụng công nghệ số trong hoạt động nghệ thuật biểu diễn - Những vấn đề đặt ra từ thực tiễn
Đổi mới nghệ thuật biểu diễn bằng công nghệ và bản sắc văn hóa truyền thống, xây dựng những sản phẩm văn hóa có chất lượng, thu hút đông đảo công chúng.
Chia sẻ kinh nghiệm, cách thức lựa chọn công nghệ phù hợp với nghệ thuật biểu diễn; trao đổi về tác động của công nghệ đối với ngôn ngữ sân khấu, phương thức kể chuyện, chất lượng nghệ thuật và trải nghiệm của công chúng… Đó là những nội dung chính được trao đổi tại Tọa đàm với chủ đề “Ứng dụng công nghệ số trong hoạt động nghệ thuật biểu diễn - Những vấn đề đặt ra từ thực tiễn”, do Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) tổ chức tại Hà Nội ngày 22/10.
* Ứng dụng công nghệ số trong hoạt động biểu diễn
Theo Ban tổ chức, tọa đàm “Ứng dụng công nghệ số trong hoạt động nghệ thuật biểu diễn - Những vấn đề đặt ra từ thực tiễn” được tổ chức nhằm đánh giá việc ứng dụng công nghệ số trong hoạt động nghệ thuật biểu diễn thời gian vừa qua, phân tích những kết quả đạt được, chia sẻ bài học kinh nghiệm, mô hình hay cần nhân rộng; đồng thời phân tích hạn chế, nguyên nhân và đề xuất các giải pháp thiết thực góp phần đổi mới nghệ thuật biểu diễn bằng công nghệ và bản sắc văn hóa truyền thống, xây dựng những sản phẩm văn hóa có chất lượng, thu hút đông đảo công chúng.
Các ý kiến tại tọa đàm đã bám sát các quan điểm, chủ trương của Đảng, chính sách của Nhà nước về phát triển văn hóa, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; gắn nội dung trao đổi với việc triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia và Nghị quyết 80 -NQ/TW của Bộ Chính trị cũng như định hướng của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch; bảo đảm tính khoa học, thiết thực, xuất phát từ thực tiễn hoạt động nghệ thuật biểu diễn; phát huy tinh thần trao đổi cởi mở, xây dựng, trách nhiệm; tăng cường đối thoại giữa cơ quan quản lý, đơn vị nghệ thuật và đơn vị công nghệ để làm rõ vấn đề bức thiết đặt ra và đề xuất các giải pháp thiết thực.
Phát biểu tại tọa đàm, ông Hoàng Hà, Tổng Biên tập Tạp chí Văn hóa nghệ thuật nhấn mạnh, chuyển đổi số, ứng dụng công nghệ số là xu thế phát triển chung của toàn xã hội. Và cũng như các lĩnh vực khác, nghệ thuật biểu diễn không nằm ngoài xu thế tất yếu đó. Trong thời gian qua, ứng dụng công nghệ số trong nghệ thuật biểu diễn đã được nhiều đơn vị nghệ thuật quan tâm, đẩy mạnh, từ khâu sáng tác, dàn dựng đến biểu diễn, quảng bá, truyền thông và kết nối khán giả.
Đặc biệt, từ sau đại dịch COVID-19, điều này trở nên rõ nét hơn bao giờ hết. Không chỉ là việc bán vé qua mạng, quảng bá chương trình qua các nền tảng xã hội, mà nhiều chương trình nghệ thuật còn được chuyển tải trên nền tảng số đến với đông đảo người xem; các ứng dụng thực tế ảo (VR), thực tế tăng cường (AR), trí tuệ nhân tạo, công nghệ 3D Maping, âm thanh, ánh sáng công nghệ hiện đại …đã được sử dụng, đầu tư, đưa các chương trình nghệ thuật đến gần hơn với công chúng, góp phần bồi đắp tư tưởng, tình cảm và làm phong phú đời sống tinh thần của các tầng lớp nhân dân. Tiến trình chuyển đổi số, ứng dụng công nghệ số đã thay đổi phương thức sáng tạo, tư duy quản lý của các đơn vị nghệ thuật, từ đó giúp các đơn vị có điều kiện nâng cao nguồn thu, tái đầu tư chương trình, vở diễn. Một số chương trình thực cảnh đã được đầu tư công phu cả về nghệ thuật và công nghệ hiện đại gắn với thu hút khách du lịch, trở thành sản phẩm du lịch văn hóa gây tiếng vang như “Tinh hoa Bắc Bộ” hay “Ký ức Hội An”.
Ông Hoàng Hà cho biết, dưới định hướng của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, nhiều nhà hát trực thuộc Bộ cũng đã có những nỗ lực, đổi mới nghệ thuật bằng công nghệ và bản sắc văn hóa dân tộc mà gần đây nhất là sự thành công của các vở diễn “Sơn thần thủy quái” và “Kỳ Yến - Bữa tiệc diệu kỳ” của Liên đoàn Xiếc Việt Nam, đã mở ra thêm những hướng đi mới cho việc kết hợp có hiệu quả giữa nghệ thuật, công nghệ và trải nghiệm không gian văn hóa.
Bên cạnh những kết quả đạt được, việc ứng dụng công nghệ số trong hoạt động nghệ thuật biểu diễn ở nước ta hiện nay cũng còn gặp không ít những khó khăn về kinh phí đầu tư, cơ sở vật chất; ở nhiều đơn vị nghệ thuật còn thiếu trang thiết bị công nghệ hiện đại, đạt chuẩn quốc tế; đội ngũ nhân lực còn hạn chế trong sử dụng, khai thác hiệu quả giữa công nghệ và nghệ thuật… Trong khi đó, nhiều cơ sở đào tạo nghệ thuật chưa chú trọng môn học về kỹ xảo công nghệ, sân khấu số…; chính sách xã hội hóa chưa tạo động lực mạnh mẽ thúc đẩy hợp tác giữa doanh nghiệp và đơn vị nghệ thuật, nghệ sĩ…
Theo nhà báo Hoàng Hà, nghệ thuật biểu diễn đã được Nhà nước xác định là một trong 10 ngành công nghiệp văn hóa. Điều này cho thấy vai trò và vị thế quan trọng của nghệ thuật biểu diễn trong sự phát triển của đất nước. Nghị quyết 80 -NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đã định hướng: “ Chủ động thích ứng với sự phát triển của khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số trong phát triển văn hóa”. Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 đề ra yêu cầu: “Phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam dựa trên ứng dụng thành tựu khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số”. Điều này đòi hỏi không chỉ nỗ lực từ phía các đơn vị nghệ thuật, các nghệ sĩ mà còn cần có những chính sách thỏa đáng, đồng bộ, sự tiếp tục quan tâm, hỗ trợ của Nhà nước.
* Công nghệ mở ra khả năng sáng tạo mới
Theo Nghệ sĩ Nhân dân Trung Hiếu, Giám đốc Nhà hát Kịch Hà Nội, ứng dụng công nghệ trong nghệ thuật biểu diễn không chỉ góp phần đổi mới hình thức dàn dựng mà còn mở ra những khả năng sáng tạo mới, giúp các nhà hát nâng cao chất lượng tác phẩm và tiếp cận công chúng, đặc biệt là khán giả trẻ. Tuy nhiên, công nghệ chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được kết hợp hài hòa với ngôn ngữ sân khấu và năng lực sáng tạo của nghệ sĩ.
Từ thực tiễn hoạt động của Nhà hát Kịch Hà Nội, Nghệ sĩ Nhân dân Trung Hiếu cho biết, trong quá trình xây dựng chương trình “Huyền tích Hồ Gươm”, nhà hát đã tìm cách kết hợp diễn xuất trực tiếp với hình ảnh được tạo bằng công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI). Với những tác phẩm khai thác đề tài lịch sử, sân khấu có diện tích hạn chế thường gặp khó khăn khi thể hiện các trận chiến, không gian rộng lớn hay những cảnh có đông nhân vật. Việc ứng dụng công nghệ giúp mở rộng không gian biểu đạt, hỗ trợ kể chuyện và tạo thêm sức hấp dẫn cho tác phẩm mà không cần huy động quá nhiều nhân lực, đạo cụ hay nguồn lực vật chất.
Nghệ sĩ Nhân dân Trung Hiếu cho rằng, sân khấu có ngôn ngữ ước lệ và nhịp điệu riêng, không thể vận hành như điện ảnh. Vì thế, hình ảnh công nghệ phải được tính toán để phối hợp chặt chẽ với diễn xuất, ánh sáng, âm thanh và tổng thể dàn dựng. Công nghệ có thể tạo ra những hiệu ứng thị giác ấn tượng, nhưng giá trị của tác phẩm vẫn nằm ở khả năng kể chuyện, cảm xúc và sức sáng tạo của người nghệ sĩ.
Thực tế tại Nhà hát Kịch Hà Nội, Nghệ sĩ Nhân dân Trung Hiếu nhấn mạnh, công nghệ có thể tạo ra những thay đổi đáng kể trong tổ chức không gian biểu diễn. Khi nhà hát được cải tạo năm 2019, đơn vị đã nghiên cứu, lắp đặt hệ thống sân khấu gồm hai vòng tròn đồng tâm có thể quay ngược chiều nhau, trong đó phần sân khấu nhỏ bên trong có khả năng nâng lên, hạ xuống. Để đưa hệ thống vào vận hành, đội ngũ nhà hát cùng các kỹ thuật viên cơ khí đã mất gần một năm tìm tòi, thử nghiệm và điều chỉnh. Theo Nghệ sĩ Nhân dân Trung Hiếu, kinh nghiệm này cho thấy ứng dụng công nghệ không chỉ dừng ở ý tưởng hay đầu tư thiết bị, mà đòi hỏi sự phối hợp giữa nghệ thuật và kỹ thuật trong suốt quá trình thiết kế, thi công, vận hành và bảo trì.
Từ thực tiễn đó, Nghệ sĩ Nhân dân Trung Hiếu nhấn mạnh yêu cầu đầu tư đồng bộ, trong đó con người giữ vai trò quyết định. Bên cạnh trang thiết bị hiện đại, các nhà hát cần chú trọng đào tạo tác giả, đạo diễn, diễn viên, họa sĩ, nhạc sĩ, kỹ thuật viên âm thanh, ánh sáng và đội ngũ quản lý, truyền thông. Việc tạo điều kiện để nghệ sĩ, cán bộ chuyên môn tiếp cận những mô hình biểu diễn tiên tiến trên thế giới cũng rất cần thiết, giúp họ mở rộng tư duy sáng tạo, học hỏi phương pháp tổ chức và khai thác công nghệ hiệu quả hơn.
Đồng thời, cần có cơ chế đãi ngộ phù hợp để thu hút, giữ chân nhân lực kỹ thuật chất lượng cao và tạo điều kiện để nghệ sĩ yên tâm gắn bó với nghề. Mỗi loại hình nghệ thuật có đặc thù riêng, vì vậy việc lựa chọn công nghệ cũng cần xuất phát từ nhu cầu chuyên môn, điều kiện hạ tầng và định hướng phát triển của từng đơn vị.
Nghệ sĩ Nhân dân Trung Hiếu nhấn mạnh: Công nghệ là phương tiện hỗ trợ nghệ sĩ, hỗ trợ nghệ thuật. Khi kết hợp được công nghệ hiện đại với chiều sâu văn hóa dân tộc và năng lực sáng tạo của con người, các nhà hát mới có thể tạo ra những tác phẩm vừa giàu bản sắc, vừa hấp dẫn công chúng trong bối cảnh mới.
Theo Tiến sĩ Trần Thị Minh Thu, Viện Văn hóa Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam, ứng dụng công nghệ đang mở ra nhiều hướng phát triển mới cho nghệ thuật biểu diễn, từ biểu diễn trực tuyến, sân khấu nhập vai đến sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và kết hợp các công nghệ hiện đại trong chương trình thực cảnh. Kinh nghiệm từ Mỹ, Trung Quốc và Hàn Quốc cho thấy công nghệ không chỉ làm phong phú ngôn ngữ biểu đạt, tăng khả năng tương tác giữa nghệ sĩ với khán giả, mà còn góp phần đổi mới phương thức sáng tạo, quảng bá và phân phối sản phẩm nghệ thuật.
Từ nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế và khảo sát thực tiễn trong nước, TS Trần Thị Minh Thu cho rằng, để công nghệ thực sự trở thành động lực đổi mới nghệ thuật biểu diễn tại Việt Nam, cần tháo gỡ đồng bộ những điểm nghẽn về nhân lực, cơ sở vật chất và tài chính. Trong đó, yếu tố con người giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Nghệ sĩ cần hiểu khả năng của công nghệ để lựa chọn phương thức thể hiện phù hợp với ý đồ sáng tạo; ngược lại, đội ngũ kỹ thuật cũng cần nắm được ngôn ngữ sân khấu, tư duy thẩm mỹ và đặc trưng của từng loại hình nghệ thuật. Chỉ khi hai lực lượng có sự thấu hiểu và phối hợp chặt chẽ, công nghệ mới có thể hỗ trợ hiệu quả cho sáng tạo, thay vì chỉ tạo ra những hiệu ứng thị giác đơn thuần.
Theo Tiến sĩ Trần Thị Minh Thu, bên cạnh nhân lực, cần có sự đầu tư cơ sở vật chất đồng bộ và tăng cường về nguồn lực tài chính, trong đó đẩy mạnh chính sách khuyến khích, ưu đãi và cơ chế chia sẻ lợi ích phù hợp để giúp thu hút nguồn lực xã hội, tạo điều kiện để các đơn vị nghệ thuật tiếp cận công nghệ hiệu quả hơn.
Tiến sĩ Trần Thị Minh Thu cho rằng, công nghệ chỉ có thể phát huy đầy đủ giá trị khi được đặt trong một hệ sinh thái đồng bộ, từ con người, hạ tầng đến cơ chế đầu tư và hợp tác. Đây không đơn thuần là sự thay đổi về phương tiện biểu diễn, mà còn là cơ hội để nghệ thuật mở rộng khả năng sáng tạo, nâng cao chất lượng tác phẩm và tiếp cận công chúng theo những phương thức mới./.
