Sáu mươi năm đã trôi qua, câu chuyện về 10 cô gái Lam Hạ vẫn được các thế hệ nhắc nhớ, trở thành biểu tượng của ý chí “Quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh” và tinh thần “Giặc đến nhà đàn bà cũng đánh”.
Trong cuộc kháng chiến chống đế quốc Mỹ cứu nước, tại vùng đất Lam Hạ, tỉnh Hà Nam trước đây nay thuộc tỉnh Ninh Bình, 10 nữ dân quân pháo phòng không đã anh dũng hy sinh để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử đấu tranh của quê hương. Sáu mươi năm đã trôi qua, câu chuyện về 10 cô gái Lam Hạ vẫn được các thế hệ nhắc nhớ, trở thành biểu tượng của ý chí “Quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh” và tinh thần “Giặc đến nhà đàn bà cũng đánh”.
*Những bông hoa thép
Những năm tháng ác liệt của cuộc kháng chiến chống đế quốc Mỹ cứu nước, Lam Hạ nằm ở vị trí đặc biệt quan trọng của tuyến giao thông Bắc - Nam, nơi có nhiều mục tiêu giao thông, vận tải chiến lược. Vì vậy, mảnh đất này trở thành một trong những trọng điểm bị không quân Mỹ đánh phá rất ác liệt.
Trong thế trận phòng không nhân dân rộng khắp ấy, Đại đội dân quân phòng không Lam Hạ được thành lập từ tháng 8/1965 với 87 cán bộ, chiến sĩ, chia làm hai trung đội gồm một trung đội nam và một trung đội nữ; trong đó, trung đội nữ có 24 cán bộ, chiến sĩ. Các chị phần lớn tuổi đời còn rất trẻ, vừa lao động, sản xuất, vừa huấn luyện, trực chiến, phối hợp cùng bộ đội và các lực lượng bảo vệ các mục tiêu trọng yếu. Trong các trận chiến đấu ngày 1/10/1966, ngày 9/10/1966 và ngày 7/7/1967, 10 nữ dân quân Lam Hạ đã lần lượt anh dũng hy sinh trên trận địa phòng không, trong đó, có hai chị em ruột Nguyễn Thị Thu, Nguyễn Thị Thi, khi ấy mới 17 và 15 tuổi.
Sáu mươi năm đã trôi qua nhưng ký ức về những năm tháng chiến đấu oanh liệt cùng sự hy sinh của đồng đội vẫn còn vẹn nguyên trong tâm trí bà Nguyễn Thị Tình, nguyên Trung đội trưởng Trung đội nữ dân quân phòng không Lam Hạ, nay ở phường Hà Nam, tỉnh Ninh Bình.
Bà Tình cho biết, với vị trí chiến lược quan trọng, khu vực Lam Hạ rộng chưa đầy 10 km² nhưng được bố trí tới 8 trận địa phòng không, thế trận được bố phòng chặt chẽ gồm pháo cao xạ tầm cao, tầm trung, tầm thấp, tạo “thiên la địa võng” sẵn sàng đánh trả máy bay Mỹ. Các chiến sĩ Trung đội nữ được huấn luyện thành thạo các vị trí pháo thủ từ số 1 đến số 6, đồng thời đảm nhiệm nhiều nhiệm vụ như pháo thủ, cứu thương, tiếp đạn, với các loại vũ khí, trang bị gồm súng máy 12,7 mm, 14,5 mm, súng trường K44 và dụng cụ cứu thương.
Trong ký ức của bà Tình, những trận chiến ác liệt của Trung đội nữ dân quân Lam Hạ vẫn hiện lên rõ nét. Ngày 1/10/1966, chỉ trong một buổi sáng, máy bay Mỹ liên tiếp mở 4 đợt công kích vào trận địa pháo Lam Hạ và cầu Phủ Lý. Trước sự đáp trả quyết liệt của pháo phòng không, cao xạ ta, máy bay địch gầm rú, vòng lượn, đảo hướng tránh đạn rồi trút bom, rocket xuống trận địa như mưa. Trận đánh khiến 6 nữ dân quân hy sinh, gồm Nguyễn Thị Thu, Nguyễn Thị Thi, Đinh Thị Tâm, Phan Thị Tuyết, Phạm Thị Lan và Vũ Thị Phương. Ngày 9/10/1966, tại trận địa pháo 100 mm, các chị Nguyễn Thị Thuận, Trần Thị Thẹp và Nguyễn Thị Oánh tiếp tục anh dũng hy sinh. Nữ dân quân thứ mười, chị Đặng Thị Chung, hy sinh tại trận địa Hòa Lạc ngày 7/7/1967 khi cùng bộ đội chiến đấu.
“Thời ấy, phần lớn chị em mới mười tám, đôi mươi, còn rất trẻ nhưng không hề nao núng trước mưa bom, bão đạn. Dù đói khát, thiếu thốn, chị em vẫn kiên cường bám trụ trận địa, vác những hòm đạn nặng cả trăm cân. Suốt những năm tháng chống Mỹ ác liệt, không ai thoái thác nhiệm vụ, người trước hy sinh, người sau lập tức tiếp bước, thay vị trí chiến đấu”, bà Tình bồi hồi nhớ lại.
Nhắc về chị gái, liệt sĩ Vũ Thị Phương, bà Vũ Thị Lệ Thu, ở phường Hà Nam, tỉnh Ninh Bình cho biết, gia đình có 6 anh chị em, chị Phương là con cả. Chị học giỏi, tốt nghiệp sư phạm rồi về quê dạy học và tham gia trung đội dân quân làm nhiệm vụ cứu thương. Trong trận đánh ngày 1/10/1966, chị Phương bị thương nặng khi đang băng bó cho đồng đội nhưng vẫn cố gắng hoàn thành nhiệm vụ, không chịu rời trận địa. Sau đó, chị mới đến bệnh viện và hy sinh do vết thương quá nặng, khi mới 23 tuổi.
“Lúc đó, nhà chỉ còn tôi và hai em trai nhỏ, còn chị thứ hai và anh thứ ba đều đi bộ đội. Nghe tin chị Phương hy sinh, mẹ tôi nhất quyết đến bệnh viện nhìn con lần cuối giữa lúc bom đạn. Tôi vừa dìu mẹ, vừa tìm cách tránh bom để đưa mẹ vào bệnh viện. Đến nay, câu chuyện về chị Phương vẫn được kể lại cho con cháu với niềm thương nhớ và tự hào về người chị đã hy sinh khi tuổi đời còn rất trẻ vì quê hương, đất nước”, bà Thu chia sẻ.
*Gìn giữ và trao truyền giá trị lịch sử
Ghi nhận những chiến công, sự hy sinh của quân và dân Lam Hạ, năm 1998, Đảng và Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân cho Đảng bộ và nhân dân Lam Hạ. Năm 2010, 10 nữ dân quân pháo phòng không Lam Hạ cùng các đồng đội hy sinh được công nhận là liệt sĩ. Đại đội Dân quân pháo phòng không Lam Hạ và liệt sĩ Nguyễn Thị Thi được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.
Đầu năm 2009, Tỉnh ủy, Ủy ban nhân dân tỉnh Hà Nam (cũ) đã phê duyệt quy hoạch và triển khai Dự án Xây dựng công trình Đền thờ các anh hùng liệt sĩ tỉnh và Đền thờ 10 nữ dân quân tại trận địa pháo phòng không, nơi các chị hy sinh năm xưa. Đến nay, khu di tích gồm: Đền thờ Anh hùng liệt sĩ tỉnh Hà Nam (cũ), Đền thờ 10 nữ dân quân Lam Hạ, Tượng đài 10 nữ dân quân Lam Hạ và Nhà lưu niệm đồng chí Lương Khánh Thiện. Nơi đây đã trở thành "lớp học lịch sử đặc biệt" đối với thế hệ trẻ. Hằng năm, nhân dịp Ngày Thương binh - Liệt sĩ, các ngày lễ lớn của đất nước, đặc biệt kỷ niệm Ngày hy sinh của 10 nữ dân quân, hàng nghìn đoàn viên, thanh niên, học sinh và nhân dân từ khắp nơi đã về đây để dâng hương, tưởng niệm; nghe những câu chuyện về một thời bom đạn, về những bông hoa thép, sự hy sinh quên mình của các thế hệ cha anh.
Bà Vũ Thị Minh Phượng, Phó Bí thư Thường trực Đảng ủy phường Hà Nam, tỉnh Ninh Bình cho biết, cùng với bảo vệ, quy hoạch, tu bổ, tôn tạo di tích, thành phố Phủ Lý (cũ) và phường Hà Nam hiện nay thường xuyên tổ chức hoạt động văn hóa, tưởng niệm 10 liệt sĩ dân quân pháo phòng không Lam Hạ và các anh hùng liệt sĩ; dâng hương nhân ngày sinh, ngày mất của nhà cách mạng tiền bối Lương Khánh Thiện. Đồng thời, lồng ghép giáo dục lịch sử địa phương vào hoạt động ngoại khóa, duy trì sinh hoạt truyền thống với sự tham gia của các nhân chứng lịch sử, giúp thế hệ trẻ hiểu sâu hơn về truyền thống quê hương qua những câu chuyện chân thực, giàu cảm xúc.
Mới đây, Trường Chính trị tỉnh Ninh Bình tổ chức Hội thảo “60 năm Ngày hy sinh của 10 nữ dân quân pháo phòng không Lam Hạ (1966-2026) - Giá trị lịch sử và sức sống thời đại”. Hội thảo nhận được 36 tham luận, tập trung làm rõ giá trị lịch sử và sức sống của hình tượng 10 nữ dân quân Lam Hạ từ nhiều góc độ như, lịch sử, quân sự, văn hóa, giáo dục, công tác phụ nữ, thanh niên, bảo tồn di tích, chuyển đổi số và phát triển du lịch.
Đánh giá cao ý nghĩa của hội thảo, Phó Bí thư Thường trực Tỉnh ủy Ninh Bình Trần Đăng Quỳnh đề nghị, Trường Chính trị tỉnh phối hợp các cơ quan liên quan tiếp thu đầy đủ các tham luận, ý kiến trao đổi, hoàn thiện Báo cáo khoa học của Hội thảo; phân loại rõ nội dung đã có đủ căn cứ, thống nhất; những vấn đề còn có ý kiến khác nhau và nội dung cần tiếp tục nghiên cứu, bổ sung tư liệu. Trên cơ sở đó, tham mưu Ban Thường vụ Tỉnh ủy và cấp có thẩm quyền các nhiệm vụ cụ thể về hoàn thiện hồ sơ, hệ thống hóa, số hóa tư liệu; bảo tồn, tôn tạo, phát huy giá trị di tích; nâng cao hiệu quả giáo dục truyền thống. Đồng thời, tiếp tục làm rõ cơ sở khoa học, thực tiễn để lựa chọn mốc thời gian tưởng niệm, kỷ niệm chung phù hợp đối với 10 nữ dân quân pháo phòng không Lam Hạ.
Các cấp, ngành tiếp tục thực hiện tốt chính sách đối với người có công, chăm lo cho gia đình liệt sĩ; quan tâm bảo tồn các công trình tưởng niệm, nghĩa trang liệt sĩ và “địa chỉ đỏ”. Qua đó, tri ân đối với những người có công với cách mạng không chỉ dừng lại ở lời tưởng nhớ mà còn được thể hiện bằng trách nhiệm cụ thể đối với người đang sống, bằng việc gìn giữ trung thực các giá trị lịch sử và trao truyền những giá trị tốt đẹp ấy cho thế hệ mai sau./.
