Trong 40 năm đổi mới, văn học Việt Nam đã có những chuyển biến quan trọng về tư duy nghệ thuật, nhận thức về con người, phương thức biểu đạt, sự đa dạng của các thể loại cũng như hoạt động lý luận, phê bình.
Nhằm tổng kết, đánh giá những thành tựu của văn học thời kỳ đổi mới, đồng thời nhìn nhận đầy đủ những hạn chế, thách thức của văn học Việt Nam trong 40 năm qua, từ đó kiến nghị giải pháp thúc đẩy văn học phát triển trong kỷ nguyên mới, sáng 31/10, tại Hà Nội, Viện Văn học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam tổ chức Hội thảo quốc tế “Văn học Việt Nam đổi mới đến nay”.
Hội thảo có sự tham gia của nhiều học giả trong nước và quốc tế, góp phần mở rộng không gian trao đổi học thuật, thúc đẩy đối thoại liên ngành, tăng cường hiểu biết về văn học Việt Nam trong tương quan với văn học các nước, khu vực và thế giới.
*Văn học góp phần phát triển sức mạnh mềm quốc gia
Phát biểu khai mạc hội thảo, Giáo sư, Tiến sĩ Lê Văn Lợi, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam cho biết, trong bối cảnh triển khai Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng, yêu cầu phát huy vai trò của văn hóa và con người đối với sự phát triển bền vững đất nước theo tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam càng trở nên cấp thiết. Nghị quyết xác định văn hóa phải thực sự trở thành sức mạnh mềm quốc gia trong kỷ nguyên mới. Trong đó, văn học là thành tố quan trọng của đời sống văn hóa, góp phần bồi dưỡng năng lực cảm thụ, phát triển tư duy phản biện, nuôi dưỡng lòng nhân ái và ý thức trách nhiệm của con người đối với quốc gia, dân tộc.
Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết số 25-NQ/TW ngày 22/8/2026 của Bộ Chính trị về Chiến lược công tác tư tưởng trong bối cảnh mới, trong đó khẳng định văn hóa nói chung, văn học nói riêng phải thể hiện tính “bốn kiên định” trong quá trình hoạt động. Đồng thời, nghị quyết nhấn mạnh phương châm “lấy xây làm chính, làm gốc” nhưng không lơ là đấu tranh chống những thói hư, tật xấu và cái ác trong đời sống xã hội.
Giáo sư, Tiến sĩ Lê Văn Lợi cho rằng, hội thảo cần làm rõ, đánh giá thực chất những đóng góp của nền văn học trong suốt 40 năm qua; đồng thời định hướng để văn học có những đóng góp nhiều hơn, thiết thực hơn trong việc bồi đắp phẩm chất, nhân cách, giá trị và sức sáng tạo của con người Việt Nam. Qua đó, góp phần xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc; tham gia thiết thực vào quá trình xây dựng mô hình phát triển đất nước và kể câu chuyện Việt Nam trong kỷ nguyên mới.
Ông Lê Văn Lợi tin tưởng, với tinh thần trách nhiệm, sự nghiêm túc trong học thuật và sự tham gia tích cực của các nhà khoa học trong nước, quốc tế, hội thảo sẽ đạt được những kết quả có giá trị, góp phần làm sâu sắc hơn nhận thức về thành tựu, hạn chế trong chặng đường 40 năm phát triển của văn học Việt Nam; đồng thời bổ sung luận cứ khoa học thiết thực cho tổng kết 40 năm đổi mới của Đảng và định hướng phát triển văn hóa, văn học Việt Nam trong kỷ nguyên mới.
*Nhận diện thành tựu, thách thức của văn học sau 40 năm đổi mới
Phát biểu đề dẫn hội thảo, Tiến sĩ Nguyễn Huy Bỉnh, Phó Viện trưởng phụ trách Viện Văn học cho biết, trong 40 năm đổi mới, văn học Việt Nam đã có những chuyển biến quan trọng về tư duy nghệ thuật, nhận thức về con người, phương thức biểu đạt, sự đa dạng của các thể loại cũng như hoạt động lý luận, phê bình và việc tiếp thu, vận dụng sáng tạo các lý thuyết nước ngoài. Những chuyển biến này góp phần làm phong phú diện mạo và thành tựu của văn học Việt Nam hiện đại. Đây là quá trình vận động trong sự kết nối giữa truyền thống và hiện đại, giữa giữ gìn bản sắc dân tộc với mở rộng giao lưu quốc tế, giữa giá trị cộng đồng với nhu cầu khẳng định cá tính sáng tạo của chủ thể nghệ thuật.
Bên cạnh những thành tựu đáng ghi nhận, văn học Việt Nam cũng đang đối mặt với những hạn chế, thách thức về chất lượng sáng tạo, hoạt động lý luận, phê bình, xu hướng tiếp nhận, quảng bá tác phẩm và cơ chế quản lý văn học nghệ thuật. Tác động của kinh tế thị trường, truyền thông số, đặc biệt là sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI) đã ảnh hưởng sâu sắc đến đời sống văn học. Cùng với đó, sự thay đổi hệ giá trị và quá trình toàn cầu hóa văn hóa cũng tạo ra những tác động đa chiều đối với văn học nước nhà.
Theo Tiến sĩ Nguyễn Huy Bỉnh, hội thảo là diễn đàn học thuật có ý nghĩa quan trọng để các nhà khoa học trong nước và quốc tế trao đổi, đối thoại, nhận diện và đánh giá thực chất những thành tựu; đồng thời bổ sung cách tiếp cận, phương pháp nghiên cứu mới. Qua đó, các đại biểu đúc rút bài học kinh nghiệm, làm sáng tỏ quy luật vận động, đặc điểm, triển vọng và định hướng phát triển của văn học Việt Nam trong bối cảnh mới.
Hội thảo tập trung thảo luận trong 6 tiểu ban, phản ánh những hướng vận động của đời sống văn học và những tiếp cận trong đối thoại kỳ qua: Văn học thời kỳ đổi mới - kết nối và mở rộng; nghiên cứu văn học dân gian, cổ trung đại và địa phương: Thành tựu và những hướng tiếp cận; lý luận, phê bình và dịch thuật văn học - đổi mới và hội nhập; văn học thời kỳ đổi mới - chủ thể sáng tạo và cách tân nghệ thuật; văn học thời kỳ đổi mới - đa dạng thể loại và những hướng tiếp cận mới; văn học đổi mới trong sinh thái và văn hóa.
Các đại biểu tập trung đánh giá những thành tựu nổi bật, những hạn chế, thách thức cần khắc phục của văn học Việt Nam từ thời kỳ đổi mới đến nay; tổng kết các vấn đề lý luận và thực tiễn đang đặt ra. Trên cơ sở đó, đại biểu đề xuất kiến nghị, định hướng đối với hoạt động nghiên cứu, sáng tạo, phê bình, tiếp nhận và quảng bá văn học, đáp ứng yêu cầu phát triển văn hóa, con người Việt Nam và quá trình phát triển đất nước./.
