Một trong những điều người làm báo cần đặc biệt lưu ý là khả năng AI tạo ra câu trả lời nghe rất hợp lý nhưng vẫn có thể chứa thông tin không chính xác.
Trí tuệ nhân tạo (AI) đang ngày càng hiện diện rõ nét trong đời sống báo chí, từ tìm kiếm, xử lý thông tin, chuyển lời nói thành văn bản, biên tập, dịch thuật đến hỗ trợ sản xuất ảnh, video và các sản phẩm báo chí. Với khả năng xử lý khối lượng dữ liệu lớn trong thời gian ngắn, AI đang trở thành trợ thủ hữu ích, giúp người làm báo tiết kiệm thời gian, nâng cao hiệu quả công việc. Tuy nhiên, càng sử dụng AI nhiều, người làm báo càng phải tỉnh táo, kiểm chứng kỹ lưỡng và không để công nghệ làm thay những công việc thuộc về tư duy, bản lĩnh và trách nhiệm nghề nghiệp.
*Khi AI trở thành người trợ lý mới của nhà báo
Không phải ngẫu nhiên AI ngày càng thu hút sự quan tâm của các cơ quan báo chí và đội ngũ người làm báo. Trong thực tế tác nghiệp, một phóng viên thường phải xử lý nhiều công việc trong cùng một ngày như theo dõi sự kiện, ghi âm phỏng vấn, chụp ảnh, đọc tài liệu, tìm kiếm số liệu, viết tin, bài, đặt tít, biên tập và cập nhật thông tin trên các nền tảng.
Một cuộc phỏng vấn kéo dài 45 phút hoặc một giờ đồng hồ, thay vì phải nghe lại nhiều lần để chép từng câu, phóng viên có thể sử dụng công cụ AI chuyển giọng nói thành văn bản. Từ bản chép lời, AI tiếp tục hỗ trợ nhận diện nội dung chính, phân nhóm vấn đề, gợi ý câu trích dẫn hoặc giúp phóng viên nhanh chóng tìm đến đoạn thông tin cần thiết.
Tuy nhiên, bản chép lời do AI tạo ra không thể mặc nhiên được coi là chính xác. Một thuật ngữ chuyên ngành, tên riêng, địa danh hay con số có thể bị nhận diện sai. Một câu nói bị thiếu hoặc thừa một từ đôi khi cũng làm thay đổi ý nghĩa phát biểu. Vì vậy, AI có thể giúp phóng viên giảm đáng kể thời gian chép lời nhưng việc đối chiếu với bản ghi âm gốc vẫn là công việc không thể bỏ qua, đặc biệt đối với những phát biểu quan trọng.
*Xử lý “núi” tài liệu trong thời gian ngắn
Một lợi thế khác của AI là khả năng hỗ trợ xử lý khối lượng thông tin lớn. Điều này thể hiện rõ khi phóng viên thực hiện một bài viết chuyên đề hoặc theo dõi một lĩnh vực trong thời gian dài. Một đề tài có thể liên quan đến nhiều nghị quyết, quyết định, báo cáo, số liệu thống kê, văn bản pháp luật. Nếu đọc và hệ thống hóa toàn bộ bằng phương pháp thủ công, phóng viên có thể mất rất nhiều thời gian.
AI có thể giúp tóm tắt tài liệu, lập bảng dữ liệu, phân loại nội dung, tìm những điểm tương đồng hoặc khác biệt giữa các văn bản, gợi ý những vấn đề cần tiếp tục tìm hiểu. Nhờ đó, người làm báo có thể dành nhiều thời gian hơn cho việc đi thực tế, tìm nhân vật.
Một bản tóm tắt dù được trình bày rất mạch lạc vẫn chỉ là sản phẩm hỗ trợ. Với những thông tin quan trọng, đặc biệt là số liệu, chính sách, quy định pháp luật, tên văn bản, thời gian ban hành và phát biểu của lãnh đạo, phóng viên vẫn cần trở lại tài liệu gốc.
Một trong những điều người làm báo cần đặc biệt lưu ý là khả năng AI tạo ra câu trả lời nghe rất hợp lý nhưng vẫn có thể chứa thông tin không chính xác. Khi phóng viên đặt câu hỏi về một nhân vật, một sự kiện, một chính sách hoặc một con số thống kê, AI có thể đưa ra câu trả lời đầy đủ, câu văn trôi chảy, thậm chí trình bày rất thuyết phục nhưng những điều đó không phải là bằng chứng cho độ chính xác của thông tin.
AI có thể nhầm hai nhân vật có tên gần giống nhau, trộn lẫn các sự kiện ở những thời điểm khác nhau hoặc sử dụng một con số đã cũ trong khi người dùng đang cần thông tin mới. Đáng chú ý hơn, đôi khi AI có thể đưa ra nguồn tham khảo tưởng như rất cụ thể nhưng người sử dụng không thể tìm thấy tài liệu gốc để kiểm chứng. Đối với báo chí, đây là rủi ro không thể xem nhẹ.
*AI càng thông minh, trách nhiệm nhà báo càng lớn
Tiến sĩ Lương Đông Sơn, Giảng viên chính Viện Báo chí - Truyền thông, Học viện Báo chí và Tuyên truyền (Hà Nội) chia sẻ: Khi AI có thể viết một bản tin, gợi ý tiêu đề hoặc tạo hình ảnh chỉ trong thời gian ngắn, người sử dụng rất dễ bỏ qua khâu kiểm tra, nhất là trong bối cảnh chịu áp lực phải đăng bài sớm. Một bản thảo được viết trôi chảy thường tạo cảm giác đáng tin, trong khi thông tin bên trong vẫn có thể sai hoặc thiếu bối cảnh.
Trong công việc biên tập, có những sai lệch rất nhỏ về câu chữ nhưng lại làm thay đổi ý nghĩa. Chẳng hạn, khi rút gọn một phát biểu, AI có thể bỏ mất từ “dự kiến”, khiến một mục tiêu trở thành điều đã được khẳng định. Một tiêu đề có thể hấp dẫn hơn nhưng không còn phản ánh đúng nội dung bài viết. Với thông tin về chủ trương, chính sách, chỉ cần thiếu điều kiện hoặc đối tượng áp dụng, người đọc đã có thể hiểu theo một cách khác. Đối với hình ảnh, nhất là hình ảnh tạo bằng AI, cần tránh để công chúng hiểu nhầm hình minh họa là hình ảnh ghi nhận một sự kiện có thật.
Tiến sĩ Lương Đông Sơn cho rằng cần quy định rõ AI được hỗ trợ những công việc gì, ai kiểm tra kết quả và ai là người quyết định sử dụng. Phóng viên dùng AI để bóc băng vẫn phải đối chiếu với bản ghi âm trước khi trích dẫn. Nguồi làm tin dùng AI để gợi ý tiêu đề vẫn phải đọc bài và chịu trách nhiệm về tiêu đề mình lựa chọn. Người duyệt xuất bản phải bảo đảm sản phẩm đã được kiểm tra đầy đủ. Khi xảy ra sai sót, tòa soạn phải xác định sai ở khâu nào, thuộc trách nhiệm của ai, không thể chỉ giải thích rằng đó là lỗi của AI.
Người làm báo phải trực tiếp nắm giữ các khâu: Kiểm chứng thông tin, cân nhắc tác động của việc đưa tin và quyết định xuất bản. AI có thể giúp tìm điểm bất thường, đối chiếu dữ liệu hoặc gợi ý cách xử lý, nhưng người làm báo vẫn phải kiểm tra căn cứ. Thông tin này đã đủ chắc chắn chưa? Trích dẫn có đúng với ý người nói không? Đưa hình ảnh này lên có gây hiểu nhầm hoặc làm tổn hại đến nhân vật không? Đó là những câu hỏi đòi hỏi hiểu biết thực tế, kinh nghiệm nghề nghiệp và trách nhiệm của người làm báo.
Việc kiểm tra cũng phải được thực hiện đến bản cuối cùng. Bài viết đúng nhưng tiêu đề sai, chú thích ảnh thiếu chính xác hoặc lời giới thiệu trên mạng xã hội quá đà vẫn có thể khiến người đọc hiểu sai. Vì vậy, không thể chỉ duyệt phần nội dung chính rồi để những phần còn lại được tạo và đăng tự động mà thiếu kiểm soát.
Ở góc độ đào tạo báo chí, Tiến sĩ Lương Đông Sơn lưu ý, người làm báo khi sử dụng AI cần được trang bị kỹ năng kiểm tra và sửa kết quả của AI ngay từ khi học cách sử dụng công cụ này. Nếu chỉ chú trọng cách ra lệnh để có sản phẩm nhanh, chúng ta dễ hình thành thói quen chấp nhận những gì máy đưa ra. Người làm báo cần đủ năng lực để nhận ra khi nào AI sai, thiếu hoặc không phù hợp.
*Hấp dẫn, nhanh nhưng không thể đứng trên sự thật
Anh N.T.O - một người làm báo điện tử tại Hà Nội chia sẻ, “AI đang trở thành công cụ hữu ích trong biên tập, có thể nhanh chóng đề xuất nhiều tiêu đề, mào đầu và cách diễn đạt khác nhau. Tuy nhiên, những phương án hấp dẫn đôi khi nhấn mạnh quá mức một chi tiết hoặc tạo cảm giác sự việc đã đạt kết quả trong khi thực tế vẫn đang diễn ra. Vì vậy, nếu chọn ngay tiêu đề “kêu” nhất mà không đối chiếu với nội dung, bài viết có thể tạo khoảng cách giữa tiêu đề và sự thật.
Trong báo chí, tiêu đề không chỉ thu hút người đọc mà còn phải phản ánh đúng nội dung và tinh thần tác phẩm. AI có thể đưa ra phương án nhưng nhà báo phải là người quyết định tiêu đề cuối cùng; nguyên tắc này cũng áp dụng với mào đầu, chú thích ảnh, trích dẫn và các thành phần khác của tác phẩm.
AI cũng mở rộng khả năng sản xuất các sản phẩm báo chí đa phương tiện, từ lọc tạp âm, tạo phụ đề, nâng chất lượng hình ảnh đến hỗ trợ dựng video, thiết kế đồ họa. Tuy nhiên, cần phân biệt rõ việc cải thiện chất lượng kỹ thuật với việc làm thay đổi sự thật. Làm sáng ảnh để người đọc nhìn rõ hơn là cần thiết nhưng thêm, bớt hoặc thay đổi chi tiết khiến công chúng hiểu khác về sự kiện là không thể chấp nhận”.
Có thể khẳng định, trong kỷ nguyên AI, người làm báo không chỉ cần biết sử dụng công nghệ mà còn phải biết sử dụng một cách tỉnh táo và có trách nhiệm. AI có thể giúp nhà báo đi nhanh hơn, làm được nhiều việc hơn nhưng không thể thay thế đôi mắt quan sát, tư duy độc lập, khả năng kiểm chứng và trách nhiệm trước công chúng. AI có thể đưa người làm báo đi nhanh hơn nhưng chỉ bản lĩnh nghề nghiệp mới quyết định họ có đến được với sự thật hay không./.
