Bằng phương thức sáng tạo mới, di sản văn hóa không chỉ được bảo tồn mà còn trở thành nguồn lực cho phát triển.
Việt Nam có kho tàng di sản văn hóa ngàn năm đa dạng, giàu bản sắc đã trở thành tài sản vô giá, tài nguyên đặc trưng để khai thác, phát huy giá trị. Trước kia, hệ thống các di sản nằm trong các bảo tàng hay kho lưu trữ thì nay đã đến gần hơn với công chúng thông qua công nghệ, hay nói một cách khác, kho báu đã được “đánh thức” bằng phương thức sáng tạo mới. Di sản văn hóa không chỉ được bảo tồn mà còn trở thành nguồn lực cho phát triển.
*Lan tỏa giá trị văn hóa
Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia có sự gắn kết mạnh mẽ với lĩnh vực văn hóa, mở ra phương thức mới để bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa trong kỷ nguyên số. Trong đó chuyển đổi số được xác định là yêu cầu tất yếu để số hóa di sản, số hóa dữ liệu và các hoạt động văn hóa, giúp lan tỏa giá trị văn hóa Việt Nam ra thế giới.
Thực tế cho thấy, số hóa đã trở thành một phần quan trọng trong phương thức quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa, mở ra cách tiếp cận mới với di sản. Trước đây, du khách muốn tìm hiểu về di sản, văn hóa thì phải tìm đến thông tin được lưu trữ chủ yếu thông qua hồ sơ, tư liệu lưu trữ hoặc các chuyến tham quan trực tiếp, thì ngày nay có thể tìm hiểu không giới hạn với sự hỗ trợ của các nền tảng số, công nghệ quét 3D, thực tế ảo…
Hà Nội là địa phương đi đầu trong việc ứng dụng công nghệ vào di sản, triển khai rộng rãi mã quét QR, vé điện tử, cổng kiểm soát thông minh và thanh toán trực tuyến ở Văn Miếu-Quốc Tử Giám, Hoàng Thành Thăng Long, di tích Nhà tù Hỏa Lò, Làng cổ Đường Lâm…
Gần đây nhất, ngày 9/10, UBND phường Phú Thượng đã ra mắt bức Họa đồ số “Phú Thượng – Phú Gia, Nếp làng trong phố” nhân Ngày Chuyển đổi số Quốc gia năm 2026, đánh dấu bước phát triển mới trong việc ứng dụng công nghệ số vào giới thiệu, quảng bá di sản, mở ra phương thức tiếp cận trực quan, sinh động hơn đối với những giá trị lịch sử, văn hóa đặc sắc của vùng đất Phú Gia.
Theo Ban tổ chức, bức Họa đồ số “Phú Thượng – Phú Gia, Nếp làng trong phố” được xây dựng với mong muốn kể lại câu chuyện về vùng đất và con người Phú Gia bằng hình thức thể hiện mới, kết hợp tư liệu lịch sử, ngôn ngữ mỹ thuật và công nghệ trình chiếu số.
Thông qua hệ thống hình ảnh được nghiên cứu, lựa chọn và sắp xếp theo mạch nội dung xuyên suốt, tái hiện những lớp ký ức về lịch sử, văn hóa, con người và quá trình chuyển mình của địa phương, giúp công chúng tiếp cận di sản trực quan, sinh động. Đây còn là bước thử nghiệm trong việc đưa các giá trị văn hóa truyền thống vào không gian số, góp phần đổi mới phương thức lưu giữ, giới thiệu và quảng bá di sản.
Chương trình giới thiệu không gian tương tác 360°, công nghệ quét hiện vật 3D và bản đồ số “Hành trình di sản Phú Thượng”. Sự kết hợp giữa hình ảnh số, hiện vật 3D và không gian 360° tạo nên cách tiếp cận đa chiều, giúp người xem chủ động quan sát, tương tác và khám phá những câu chuyện ẩn chứa trong từng lớp di sản. Đặc biệt, việc tổ chức trải nghiệm ngay tại Đình Phú Gia góp phần kết nối di sản trong không gian thực với công nghệ số, qua đó phát huy vai trò của công nghệ như một công cụ hỗ trợ làm nổi bật giá trị lịch sử, văn hóa của di tích.
Phó Chủ tịch UBND phường Phú Thượng Bùi Thế Cường nêu rõ, đây là hoạt động thiết thực nhằm đổi mới phương thức giới thiệu di sản, đưa những giá trị lịch sử, văn hóa của địa phương đến gần hơn với nhân dân, du khách, đặc biệt là thế hệ trẻ. Đây cũng là hành động thằm gắn chuyển đổi số với phát triển văn hóa, giáo dục truyền thống và quảng bá tiềm năng du lịch văn hóa của phường. Với hệ thống di tích, không gian làng truyền thống và những câu chuyện lịch sử giàu bản sắc, Phú Gia có nhiều tiềm năng trở thành điểm đến hấp dẫn đối với người dân và du khách.
*Tạo dựng không gian mới cho di sản
Trong Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam cũng nhấn mạnh yêu cầu phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số để tạo dựng không gian mới, xung lực mới cho phát triển văn hóa.
Từ năm 2024, Trung tâm Bảo tồn di tích Cố đô Huế đã triển khai thí điểm gắn chip NFC (chuẩn kết nối không dây tầm ngắn) và định danh bằng công nghệ Nomion của Phygital Labs với 10 cổ vật của triều Nguyễn tại Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế. Đó là: ngai vàng của vua nhà Nguyễn; kiệu Vua (đồ ngự dụng dùng trong lễ nghi); đôi hia (ffồ ngự dụng dùng trong sinh hoạt và lễ nghi); quả cầu Cửu Long (nồ nội thất tạo hình chín con rồng vờn ngọc châu); chậu cành vàng lá ngọc (dùng để trang trí nội thất); nơi thờ bằng bạc; tô sứ ký kiểu; hủ bút Từ Huấn Lục; bức phù điêu thời Minh Mạng và bộ xăm hường (thú tiêu khiển phổ biến thời nhà Nguyễn).
Sau đó, đơn vị đã mở rộng thêm 98 cổ vật, trưng bày trong 10 phòng triển lãm số. Người dùng có thể truy cập triển lãm số tại địa chỉ museehue.vn. Các cổ vật cũng được đưa vào môi trường thực tế ảo VR/AR và metaverse.
Cổ vật sẽ được trưng bày trên không gian số để người dùng tham quan, chiêm ngưỡng trọn vẹn 360 độ sắc nét của vật phẩm, trải nghiệm câu chuyện lịch sử hấp dẫn trong không gian lịch sử văn hóa chân thực. Người xem có thể “bước vào” không gian triển lãm, dùng smartphone mở ra tương tác đa chiều với toàn bộ thông tin lịch sử, nguồn gốc, ý nghĩa văn hóa, ảnh 3D… của cổ vật. Đây không chỉ là bước tiến kỹ thuật mà còn mở ra một cách tiếp cận mới trong bảo tồn di sản.
Giải pháp “Định danh số và Triển lãm cổ vật Triều Nguyễn” đã giành Giải thưởng Chuyển đổi số Việt Nam 2025, khẳng định vị thế của Huế trong hành trình đưa di sản bước vào kỷ nguyên số. Từ giải pháp này, UBND thành phố Huế đã phê duyệt kế hoạch định danh gần 1.000 cổ vật giai đoạn 2025 - 2027, hướng tới hình thành hệ sinh thái di sản số toàn diện - một trong những mục tiêu chuyển đổi số quan trọng của Huế.
Có thể nói, khi di sản văn hóa được chuyển hóa thành các sản phẩm sáng tạo như du lịch văn hóa, hàng thủ công mỹ nghệ, nội dung số hay dịch vụ trải nghiệm, giá trị của di sản không chỉ dừng lại ở bảo tồn mà còn trực tiếp tham gia vào nền kinh tế./.
