Thông qua bài giảng đại chúng, những thành tựu khoa học đỉnh cao đã đến gần hơn với công chúng, giúp người nghe hiểu rõ giá trị của các công trình nghiên cứu cơ bản, đồng thời nhận diện tiềm năng ứng dụng trong y học, dược phẩm và công nghệ.
Chiều 15/10, tại Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, Trung tâm Dữ liệu và Thông tin Khoa học phối hợp với Viện Khoa học Vật liệu và Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam tổ chức Bài giảng đại chúng về các Giải Nobel khoa học năm 2026, giới thiệu các nội dung thuộc ba lĩnh vực Vật lý, Hóa học và Y sinh.
Bài giảng được tổ chức với phần trình bày của Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Anh Kỳ, Viện Vật lý (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam); Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Hồng Dương, Viện Khoa học vật liệu (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam); Phó Giáo sư, Tiến sĩ Vũ Đình Hoàng, Trường Hóa và Khoa học Sự sống, Đại học Bách khoa Hà Nội. Sự kiện thu hút đông đảo các nhà khoa học, giảng viên, sinh viên và những người yêu khoa học tham dự.
Mở đầu Bài giảng, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Anh Kỳ giới thiệu giá trị khoa học của công trình được trao Giải Nobel Vật lý năm 2026, những câu hỏi và hướng nghiên cứu mới mở ra từ khám phá này được ông chia sẻ với người nghe. Giải Nobel Vật lý năm 2026 được trao cho nhà vật lý Francis Halzen vì những đóng góp có tính quyết định cho Đài quan sát neutrino IceCube và việc phát hiện các neutrino năng lượng cao có nguồn gốc vật lý thiên văn. Công trình mở ra một cách quan sát vũ trụ qua những hạt gần như không tương tác với vật chất, bổ sung cho những gì con người biết từ ánh sáng và các dạng bức xạ điện từ.
Trong nhiều thế kỷ, con người chỉ quan sát vũ trụ qua ánh sáng và các bức xạ điện từ (sóng vô tuyến, tia X, tia gamma). Neutrino (hạt gần như không tương tác với vật chất) mang theo thông tin nguyên sơ từ những vùng xa xôi nhất mà không bị hấp thụ hay làm lệch hướng bởi bụi vũ trụ. Quá trình xây dựng mạng lưới hàng nghìn cảm biến quang học dưới băng sâu thúc đẩy các tiến bộ về kỹ thuật ghi nhận tín hiệu yếu, công nghệ khoan sâu băng giá và xử lý dữ liệu lớn (Big Data) trong các thí nghiệm vật lý khắc nghiệt. Đây là nền tảng công nghệ cảm biến và vật lý hạt.
Với chuyên môn về Ánh sáng và Sinh lý học thị giác, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Hồng Dương đã trình bày bài giảng “Ánh sáng đi được bao xa trong chuỗi nhân quả của não bộ”, chia sẻ về khả năng và giới hạn của quang di truyền học. Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Hồng Dương dẫn dắt câu chuyện từ photon, protein nhạy sáng đến xung thần kinh, qua đó hình dung cách một tín hiệu ánh sáng có thể góp phần làm sáng tỏ mối liên hệ giữa hoạt động thần kinh và hành vi.
Giải Nobel Y Sinh năm 2026 được trao cho ba nhà khoa học Karl Deisseroth, Peter Hegemann và Georg Nagel vì những khám phá về kênh ion điều khiển bằng ánh sáng (light-gated ion channels) và sự phát triển của quang di truyền học (optogenetics) - phương pháp cho phép điều khiển hoạt động của tế bào thần kinh (neuron) bằng ánh sáng.
Năm 2005, ông Deisseroth chứng minh nguyên lý này trên neuron. Đến năm 2007, ông và cộng sự đã đưa hệ thống vào não của chuột sống, biến ánh sáng thành công cụ điều khiển hoạt động của neuron trong não. Từ đó, phương pháp này được gọi là optogenetics. Các nghiên cứu sử dụng công cụ này đang đóng góp rất nhiều vào việc xác định "điểm lỗi" và hiểu được mạch thần kinh liên quan, qua đó định hướng phát triển những phương pháp điều trị hữu hiệu, chính xác hơn trong tương lai. Kỳ vọng sẽ mở ra một “phương thuốc” chữa căn bệnh Alzheimer bằng ánh sáng, chữa Parkinson bằng cách "tắt neuron xấu", chữa trầm cảm chỉ bằng cách điều khiển một vài neuron, chữa nghiện bằng một lần liệu pháp gene, hay phục hồi hoàn toàn thị lực cho người mù trong tương lai.
Với chủ đề “Khi một chút bất đối xứng trở thành áp đảo - Hiệu ứng phi tuyến và tự xúc tác trong tổng hợp hữu cơ bất đối”, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Vũ Đình Hoàng phân tích điểm mới và giá trị khoa học của công trình được trao Giải Nobel Hóa học năm 2026.
Giải Nobel Hóa học năm 2026 được trao cho hai nhà khoa học Henri B. Kagan (Pháp) và Kenso Soai (Nhật Bản) nhờ phát hiện ra hiệu ứng phi tuyến tính và hiện tượng tự xúc tác trong tổng hợp hữu cơ bất đối xứng. Phát hiện này trả lời câu hỏi đã tồn tại hơn 180 năm trong khoa học: Vì sao các phân tử trong tự nhiên (như axit amin cấu tạo nên sự sống) có hiện tượng "đối ảnh" (giống như hai bàn tay trái và phải phản chiếu qua gương), nhưng các hệ sinh thái sống lại chỉ ưu tiên chọn đúng một dạng duy nhất.
Phát hiện này có tính ứng dụng trong nông nghiệp và công nghiệp hóa chất, khoa học vật liệu, đặc biệt là ngành dược, trong sản xuất thuốc an toàn hơn, giúp tổng hợp các loại thuốc có độ tinh khiết tuyệt đối theo đúng dạng phân tử mà cơ thể cần, từ đó loại bỏ hoàn toàn các tác dụng phụ nguy hiểm hoặc độc tính do dạng đồng phân đối ảnh còn lại gây ra.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Vũ Đình Hoàng đã giúp người nghe hiểu hơn về công trình được trao Giải Nobel Hóa học, phân tích những điểm mới, góp phần mở rộng hiểu biết về vật chất và gợi mở những hướng nghiên cứu.
Thông qua bài giảng đại chúng, những thành tựu khoa học đỉnh cao đã đến gần hơn với công chúng, giúp người nghe hiểu rõ giá trị của các công trình nghiên cứu cơ bản, đồng thời nhận diện tiềm năng ứng dụng trong y học, dược phẩm và công nghệ; đồng thời, khơi gợi niềm say mê khám phá, thúc đẩy tinh thần nghiên cứu khoa học trong cộng đồng, đặc biệt là thế hệ trẻ./.
