Việc kết hợp các phương pháp góp phần bổ sung căn cứ khoa học cho quá trình xác định niên đại, nhận diện đặc điểm di tích và giải thích các dấu tích khảo cổ.
Ngày 15/10, tại Hà Nội, Viện Khảo cổ học (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) tổ chức Hội thảo "Những phát hiện mới về Khảo cổ học toàn quốc lần thứ 61, năm 2026", nhằm khẳng định những đóng góp to lớn vào công cuộc nghiên cứu lịch sử, văn hóa Việt Nam của ngành khảo cổ học trong suốt 61 năm qua. Sự kiện thu hút đông đảo các nhà khoa học, nhà nghiên cứu trên cả nước tham dự.
Hội thảo năm nay có 396 bài viết, tập trung vào 5 lĩnh vực: khảo cổ học tiền sử; khảo cổ học sơ sử và nhà nước sớm; khảo cổ học lịch sử; khảo cổ học Champa – Óc Eo; khảo cổ học dưới nước. Các bài viết giới thiệu kết quả điều tra, khảo sát, khai quật và nghiên cứu tại nhiều địa phương, bổ sung tư liệu về lịch sử, văn hóa Việt Nam qua các thời kỳ.
Phát biểu khai mạc Hội thảo, Giáo sư, Tiến sĩ Lê Văn Lợi, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam nhấn mạnh, qua 61 lần tổ chức, Hội thảo đã trở thành diễn đàn khoa học quan trọng của giới khảo cổ học Việt Nam, góp phần bổ sung nguồn tư liệu có giá trị, làm sáng tỏ lịch sử và văn hóa dân tộc qua các thời kỳ. Khảo cổ học có vai trò đặc biệt trong nghiên cứu lịch sử bởi cung cấp những bằng chứng vật chất trực tiếp về quá khứ, giúp nhận diện đời sống, tổ chức xã hội, hoạt động kinh tế, tín ngưỡng và quan hệ giao lưu của các cộng đồng cư dân từng sinh sống trên lãnh thổ Việt Nam.
Giáo sư, Tiến sĩ Lê Văn Lợi đề nghị các nhà khoa học tiếp tục nâng cao chất lượng nghiên cứu, đẩy mạnh nghiên cứu liên ngành, ứng dụng thành tựu khoa học, công nghệ, xây dựng cơ sở dữ liệu khảo cổ học và tăng cường công bố kết quả nghiên cứu. Cùng với đó, cần gắn nghiên cứu với bảo tồn, phát huy giá trị di sản; tạo điều kiện để các nhà khoa học trẻ tham gia nghiên cứu thực địa, trao đổi học thuật và tiếp cận những phương pháp nghiên cứu mới. Hội thảo cần trở thành không gian học thuật cởi mở, nơi các kết quả nghiên cứu được trình bày khách quan, những vấn đề còn khác biệt được trao đổi trên cơ sở tư liệu và các giả thuyết mới tiếp tục được kiểm chứng.
Phát biểu đề dẫn Hội thảo, Tiến sĩ Hà Văn Cẩn, Viện trưởng Viện Khảo cổ học nhấn mạnh yêu cầu nâng cao chất lượng nghiên cứu từ khâu điều tra, khảo sát, khai quật đến xử lý và phân tích tư liệu. Theo đó, mỗi phát hiện cần được xem xét trong mối liên hệ với tầng văn hóa, tổ hợp di vật và điều kiện hình thành di tích. Việc làm rõ bối cảnh phát hiện là cơ sở để giải thích các dấu tích khảo cổ và kiểm chứng những nhận định khoa học.
Tiến sĩ Hà Văn Cẩn cũng đề cập việc ứng dụng các phương pháp nghiên cứu liên ngành và công nghệ mới, trong đó có hệ thống thông tin địa lý, công nghệ quét và dựng mô hình ba chiều. Các phương pháp này hỗ trợ nghiên cứu cấu trúc di tích, đặc điểm di vật và mở rộng khả năng khai thác tư liệu. Tuy nhiên, kết quả nghiên cứu cần được đối chiếu, kiểm chứng bằng các nguồn tư liệu khoa học; công nghệ không thay thế việc phân tích và đánh giá của nhà nghiên cứu.
Theo Tiến sĩ Đỗ Trường Giang, Viện Khảo cổ học (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam), báo cáo tổng quan hoạt động khảo cổ học năm 2025 tập hợp kết quả nghiên cứu trên nhiều lĩnh vực, từ khảo cổ học thời đại đá, thời đại kim khí và sơ sử đến khảo cổ học lịch sử, Champa – Óc Eo và khảo cổ học dưới nước. Các kết quả khảo sát, khai quật tiếp tục bổ sung tư liệu về di tích, di vật và đời sống của các cộng đồng cư dân trong quá khứ. Trong lĩnh vực khảo cổ học lịch sử, đáng chú ý là đợt khai quật năm 2026 tại khu vực Chính điện Kính Thiên thuộc Khu di sản Hoàng thành Thăng Long, với tổng diện tích 910 m². Kết quả nghiên cứu góp phần làm rõ thêm dấu tích nền, móng và sân của Chính điện Kính Thiên thời Lê, cùng các dấu tích liên quan đến điện Long Thiên thời Nguyễn. Tầng văn hóa tại khu vực khai quật dày khoảng 6 m, gồm các lớp di tích, di vật thuộc nhiều giai đoạn, từ thời Đại La đến thời hiện đại.
Tại Quảng Ninh, cuộc khai quật mộ cổ Chạp Khê vào tháng 12/2025 thu được 2.673 hiện vật. Theo nhận định ban đầu, di tích có niên đại khoảng nửa đầu thế kỷ II. Tại Đà Nẵng, các cuộc khai quật ở thành Nam Chơn và thành Chơn Sảng cung cấp thêm tư liệu về dấu tích kiến trúc và hệ thống phòng thủ. Trong đó, Nam Chơn thu được 904 hiện vật, còn Chơn Sảng thu được 60 hiện vật. Ở lĩnh vực khảo cổ học Champa – Óc Eo, các hoạt động nghiên cứu tại thành Châu Sa và khu di tích Óc Eo – Ba Thê tiếp tục bổ sung tư liệu về cấu trúc di tích. Đáng chú ý, tại Gò Tư Trâm, các nhà khảo cổ thu được 12.894 mẫu vật, gồm 8.232 hiện vật đất nung phục vụ sinh hoạt, 822 hiện vật gạch và 3.784 viên ngói. Số liệu này cần được đối chiếu với báo cáo gốc để bảo đảm thống nhất cách gọi và phân loại tư liệu.
Khảo cổ học dưới nước tiếp tục được triển khai tại nhiều địa điểm, trong đó có nghiên cứu thuyền cổ Hà Mãn, tàu đắm Cù Lao Chàm và các dấu tích cọc gỗ gần đền Kiếp Bạc. Những tư liệu này góp phần phục vụ nghiên cứu phương tiện đi lại, kỹ thuật hàng hải và hoạt động của cư dân trong các giai đoạn lịch sử.
Theo Tiến sĩ Đỗ Trường Giang, hoạt động khảo cổ học hiện nay còn chú trọng các phương pháp phân tích và công nghệ mới như xác định niên đại bằng carbon phóng xạ, phân tích phấn hoa, nghiên cứu thành phần vật liệu, hệ thống thông tin địa lý và mô hình ba chiều. Việc kết hợp các phương pháp góp phần bổ sung căn cứ khoa học cho quá trình xác định niên đại, nhận diện đặc điểm di tích và giải thích các dấu tích khảo cổ.
Các kết quả nghiên cứu được trình bày tại Hội thảo tiếp tục bổ sung tư liệu phục vụ nghiên cứu khảo cổ học, góp phần làm rõ những vấn đề về lịch sử và văn hóa Việt Nam qua các thời kỳ./.
