Sự phát triển mạnh mẽ của thương mại điện tử, công nghệ và các mô hình kinh doanh mới đang làm thay đổi sâu sắc thị trường bưu chính Việt Nam, đặt ra yêu cầu hoàn thiện khuôn khổ pháp lý để theo kịp thực tiễn.
Sự phát triển mạnh mẽ của thương mại điện tử, công nghệ và các mô hình kinh doanh mới đang làm thay đổi sâu sắc thị trường bưu chính Việt Nam, đặt ra yêu cầu hoàn thiện khuôn khổ pháp lý để theo kịp thực tiễn. Dự án Luật Bưu chính (sửa đổi) được xây dựng theo hướng đổi mới phương thức quản lý, bảo đảm an toàn, an ninh và mở rộng không gian phát triển, tạo điều kiện để ngành bưu chính tham gia sâu hơn vào quá trình phát triển kinh tế số, xã hội số.
*Hoàn thiện quản lý trước những biến động của thị trường
Luật Bưu chính năm 2010, có hiệu lực từ ngày 1/1/2011, được xây dựng trên cơ sở kế thừa những quy định còn phù hợp của Pháp lệnh Bưu chính, Viễn thông và các văn bản pháp luật liên quan, nhằm đáp ứng yêu cầu thực tiễn, hội nhập quốc tế, phù hợp với các cam kết của Việt Nam trong Tổ chức Thương mại thế giới (WTO) và Công ước của Liên minh Bưu chính thế giới (UPU).
Sau hơn 15 năm, thị trường bưu chính đã thay đổi đáng kể cả về quy mô, cơ cấu và phương thức vận hành. Từ lĩnh vực chủ yếu phục vụ thư tín, tài liệu, bưu chính đang chuyển mạnh sang vận chuyển hàng hóa, gắn với thương mại điện tử và trở thành một mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng của nền kinh tế số.
Theo ông Lã Hoàng Trung, Vụ trưởng Vụ Bưu chính (Bộ Khoa học và Công nghệ), bưu chính đang chuyển từ dịch vụ chuyển phát truyền thống sang hạ tầng kết nối giữa không gian số và không gian vật lý của nền kinh tế, trong đó vận chuyển gói, kiện hàng hóa phục vụ thương mại điện tử ngày càng chiếm tỷ trọng lớn.
Số liệu của Bộ Khoa học và Công nghệ cho thấy, năm 2010, cả nước có khoảng 40 doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực bưu chính. Đến 6 tháng đầu năm 2026, số doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực này đã tăng lên khoảng 765, với tổng doanh thu đạt khoảng 52.200 tỷ đồng và sản lượng xấp xỉ 2,5 tỷ bưu gửi. Trong đó, gói, kiện hàng hóa chiếm hơn 90% tổng sản lượng toàn ngành.
Quy mô và phương thức hoạt động thay đổi nhanh chóng cũng bộc lộ những khoảng trống trong quy định hiện hành. Một trong những vấn đề được đặt ra là ranh giới giữa dịch vụ bưu chính với vận tải hàng hóa đường bộ chưa được xác định rõ bằng các tiêu chí cụ thể về kích thước, khối lượng và phương thức cung ứng. Điều này có thể dẫn đến chồng chéo trong quản lý nhà nước, đồng thời tạo ra sự khác biệt về nghĩa vụ tuân thủ giữa các chủ thể cùng tham gia hoạt động giao nhận hàng hóa.
Bên cạnh đó, nhiều mô hình kinh doanh mới như hoàn tất đơn hàng (fulfilment), logistics hàng nhẹ, dịch vụ thu hộ tiền (COD) và các nền tảng công nghệ kết nối giao nhận đã trở thành bộ phận quan trọng của hệ sinh thái thương mại điện tử. Một số sàn thương mại điện tử và ứng dụng công nghệ tham gia trực tiếp vào khâu tiếp nhận, kết nối giao hàng, quyết định giá cước và quản lý chất lượng dịch vụ, nhưng chưa được định danh đầy đủ dưới góc độ pháp luật bưu chính.
Trong quá trình lấy ý kiến về dự án Luật Bưu chính (sửa đổi), nhiều ý kiến cho rằng cần xác định rõ phạm vi điều chỉnh và trách nhiệm của các chủ thể trong chuỗi cung ứng, bảo đảm quản lý phù hợp với bản chất hoạt động, tránh bỏ sót đối tượng hoặc tạo ra sự chồng chéo giữa các lĩnh vực bưu chính, vận tải, logistics và thương mại điện tử.
Yêu cầu bảo đảm an toàn, an ninh bưu chính cũng ngày càng cấp thiết. Việc thiếu các quy định đủ rõ về định danh người gửi, xác thực thông tin và lưu trữ dữ liệu bưu gửi có thể bị lợi dụng để vận chuyển hàng cấm, hàng nhập lậu và thực hiện các hành vi vi phạm pháp luật. Vì vậy, hoàn thiện quy định không chỉ nhằm tạo thuận lợi cho hoạt động kinh doanh mà còn phải nâng cao hiệu quả quản lý, bảo vệ quyền lợi người sử dụng dịch vụ và bảo đảm an ninh trong môi trường số.
*Tạo nền tảng cho phát triển bền vững và đổi mới sáng tạo
Dự thảo Luật Bưu chính (sửa đổi) gồm 8 chương, 51 điều, dự kiến được Quốc hội khóa XVI xem xét, thông qua tại Kỳ họp thứ hai vào tháng 10/2026 và có hiệu lực từ ngày 1/7/2027. Một trong những định hướng đáng chú ý là phát triển bưu chính trở thành hạ tầng thiết yếu của quốc gia, giữ vai trò kết nối thông tin, lưu thông hàng hóa, phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh và nâng cao chất lượng đời sống nhân dân.
Ông Nguyễn Văn Trường, Phó Trưởng Ban Kiểm tra - Pháp chế Tổng công ty Bưu điện Việt Nam, cho rằng việc sửa đổi Luật Bưu chính là cần thiết trong bối cảnh dịch vụ bưu chính phát triển mạnh mẽ. Dự thảo kế thừa những nội dung còn phù hợp của luật hiện hành, đồng thời bổ sung các quy định đáp ứng yêu cầu thực tiễn, trong đó có bưu chính số, định danh bưu gửi, thu thập và xác thực thông tin người gửi theo mức độ rủi ro, cũng như dịch vụ thu hộ tiền (COD).
Việc bổ sung, hoàn thiện các khái niệm về dịch vụ bưu chính và hạ tầng bưu chính góp phần làm rõ phạm vi quản lý, tạo cơ sở pháp lý cho các mô hình kinh doanh mới phát triển. Các quy định về quản lý thị trường và cung ứng dịch vụ bưu chính thương mại cũng được điều chỉnh theo hướng minh bạch, đơn giản hóa thủ tục hành chính, tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh giữa các doanh nghiệp, đồng thời hỗ trợ thương mại điện tử, nhất là hoạt động xuyên biên giới.
Đối với bưu chính công ích, dự thảo hướng tới xác định rõ phạm vi dịch vụ và cơ chế bảo đảm chi phí cung ứng. Các dịch vụ được tập trung vào hai lĩnh vực cốt lõi là bưu chính phổ cập, phục vụ người dân, nhất là tại vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo, với các dịch vụ thư và gói bưu gửi cơ bản đến 5 kg; và dịch vụ bưu chính KT1 phục vụ các cơ quan Đảng, Nhà nước, bảo đảm bí mật nhà nước. Cùng với đó, các quy định về mạng bưu chính công cộng được hoàn thiện nhằm củng cố vai trò của mạng lưới này trong hệ thống hạ tầng thiết yếu quốc gia.
Một nội dung quan trọng khác là tăng cường bảo đảm an toàn, an ninh trong hoạt động bưu chính. Dự thảo đặt ra yêu cầu doanh nghiệp phải định danh chính xác thông tin người gửi trước khi chấp nhận bưu gửi, đồng thời khuyến khích kết nối, xác thực thông tin thông qua Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư và VNeID. Đây là cơ sở để tăng khả năng truy xuất, hỗ trợ phòng ngừa và xử lý vi phạm, đồng thời nâng cao trách nhiệm của doanh nghiệp trong quá trình cung ứng dịch vụ.
Dự thảo cũng chú trọng phát triển bưu chính theo hướng xanh và bền vững, sử dụng hiệu quả tài nguyên, giảm phát thải, thích ứng với biến đổi khí hậu; khuyến khích áp dụng các tiêu chuẩn quốc gia, quốc tế. Việc ưu tiên phát triển mạng bưu chính đồng bộ, hiện đại còn góp phần nâng cao năng lực ứng phó với thiên tai, dịch bệnh và những tình huống khẩn cấp.
Đáng chú ý, dự thảo lần đầu tiên thiết lập cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) dành riêng cho ngành bưu chính. Cơ chế này tạo điều kiện để doanh nghiệp thử nghiệm các mô hình kinh doanh, công nghệ và phương tiện giao hàng mới như máy bay không người lái (drone), robot giao hàng tự hành, tủ bưu kiện thông minh trong phạm vi và thời gian được kiểm soát trước khi xem xét nhân rộng.
Theo ông Nguyễn Văn Trường, những nội dung sửa đổi sẽ giúp lĩnh vực bưu chính có điều kiện tham gia sâu hơn vào quá trình phát triển kinh tế số, xã hội số; khuyến khích đổi mới sáng tạo, nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người tiêu dùng. Đây cũng là cơ sở để khu vực kinh tế tư nhân phát huy vai trò trong phát triển dịch vụ bưu chính, góp phần hình thành mạng lưới lưu thông hàng hóa hiện đại, đáp ứng yêu cầu phát triển của nền kinh tế.
Việc hoàn thiện thể chế, đi cùng ứng dụng công nghệ và đổi mới phương thức quản lý, sẽ tạo điều kiện để bưu chính vượt ra khỏi vai trò chuyển phát truyền thống, trở thành hạ tầng kết nối quan trọng giữa sản xuất, lưu thông và tiêu dùng, đồng hành với quá trình chuyển đổi số quốc gia./.
