Từ 5 năm nay, nhà trường đã xây dựng lớp dạy cồng chiêng theo hình thức ngoại khóa, với sự giảng dạy trực tiếp từ Nghệ nhân ưu tú A Thu – Nghệ nhân ưu tú trong lĩnh vực Nghệ thuật trình diễn dân gian duy nhất của xã Kon Đào.
Trong bối cảnh thời đại công nghệ số, giới trẻ không còn mặn mà với các giá trị văn hóa truyền thống. Tuy nhiên, tại Quảng Ngãi, một số trường học đã vận dụng linh hoạt, sáng tạo, chủ động trong việc đưa văn hóa cồng chiêng, múa xoang vào trường học, giúp tất cả học sinh không chỉ các em đồng bào dân tộc thiểu số hiểu rõ hơn về những nét văn hóa độc đáo của dân tộc. Qua đó, góp phần lan tỏa, giữ gìn và phát huy giá trị của văn hóa truyền thống trước nguy cơ bị mai một như hiện nay.
* Khơi dậy niềm đam mê với văn hóa truyền thống
Trường Trung học Cơ sở Đặng Thùy Trâm, xã Kon Đào là một trường ở vùng khó khăn của tỉnh Quảng Ngãi, với gần 500 học sinh đang theo học, trong đó có trên 97% là học sinh dân tộc thiểu số, chủ yếu là Xơ Đăng. Từ 5 năm nay, nhà trường đã xây dựng lớp dạy cồng chiêng theo hình thức ngoại khóa, với sự giảng dạy trực tiếp từ Nghệ nhân ưu tú A Thu – Nghệ nhân ưu tú trong lĩnh vực Nghệ thuật trình diễn dân gian duy nhất của xã Kon Đào.
Nghệ nhân Ưu tú A Thu cho biết, khi được Trường Trung học Cơ sở Đặng Thùy Trâm mời về giảng dạy cồng chiêng cho học sinh, ông cảm thấy rất vui. Đây không chỉ là cơ hội để ông trao truyền những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc cho thế hệ trẻ, còn khẳng định sự quan tâm của ngành giáo dục đối với việc truyền dạy văn hóa cho các em khi vẫn còn đang ngồi trên ghế nhà trường. Hiện, Nghệ nhân Ưu tú A Thu đang giảng dạy trực tiếp cho học sinh khối 6, 7 và 8 của trường, với gần 40 em theo học.
“Các em rất đam mê với cồng chiêng và học rất nhanh. Khi văn hóa truyền thống đang dần bị mai một, việc Trường Trung học Cơ sở Đặng Thùy Trâm mở lớp học cồng chiêng như thế này truyền dạy cho các em, để các em biết về văn hóa cồng chiêng của người Xơ Đăng là rất thiết thực. Tôi hy vọng sẽ còn nhiều trường mở lớp như thế này nữa để văn hóa truyền thống được lan tỏa đến các em học sinh”, Nghệ nhân Ưu tú A Thu giãi bày.
Em A Phong, lớp 8A4, Trường Trung học Cơ sở Đặng Thùy Trâm chia sẻ, khi được tham gia lớp học em thấy rất vui. Nghệ nhân ưu tú A Thu đã giảng dạy tận tình, giúp em và các bạn hiểu rõ về cồng chiêng và nghệ thuật biểu diễn cồng chiêng. Đến nay, em đã có thể trình diễn được các bài chiêng đơn giản như Giã gạo, Mừng lúa mới và tham gia vào các lễ hội của trường, của thôn và của xã.
Cô Nguyễn Thị Hợp, Phó hiệu trưởng Trường Trung học Cơ sở Đặng Thùy Trâm, xã Kon Đào cho biết, việc đưa cồng chiêng vào dạy ngoại khóa trong trường học là một mô hình giáo dục di sản văn hóa thiết thực, giúp cho học sinh tiếp cận với các nét văn hóa truyền thống một cách trực quan, sinh động. Nhờ vào sự giảng dạy của Nghệ nhân Ưu tú A Thu, các em được khơi dậy niềm đam mê bảo tồn văn hóa truyền thống của dân tộc.
Theo cô Nguyễn Thị Hợp, trong cuộc sống hiện đại, xu hướng âm nhạc có thể thay đổi theo thời gian, nhưng với cộng đồng các dân tộc thiểu số ở Quảng Ngãi nói riêng, ở khu vực Duyên hải Nam Trung bộ và Tây Nguyên nói chung, âm hưởng từ văn hóa cồng chiêng không thể thay đổi. Đó là lý do để nhà trường đưa cồng chiêng trở thành một môn học ngoại khóa. Đặc biệt, khi nhà trường nêu ý tưởng và trao đổi với các trưởng thôn, tất cả đều đồng ý và hỗ trợ các bộ cồng chiêng để tập luyện cho các em; các phụ huynh cũng rất đồng tình, ủng hộ. Nhờ đó, từ năm 2021 đến nay, hàng chục học sinh của nhà trường đã có thể tham gia vào các đội cồng chiêng của tỉnh, của huyện Đăk Tô (cũ) để đi trình diễn tại nhiều nơi trong và ngoài tỉnh.
“Việc đưa cồng chiêng vào giảng dạy mang nhiều giá trị to lớn, vừa phát huy được giá trị của di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại, vừa khơi dậy niềm đam mê của học sinh với văn hóa truyền thống. Bên cạnh đó, còn giúp các em giảm nguy cơ chịu ảnh hưởng xấu, độc từ các thiết bị điện tử trong thời đại công nghệ như hiện nay. Điều này cũng góp phần giúp cho cộng đồng các dân tộc thiểu số tại chỗ có một thế hệ trẻ đầy tài năng để bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống”, cô Nguyễn Thị Hợp nói.
* Kể cho thế hệ mai sau về hành trình của di sản văn hóa phi vật thể
Từ năm 2020, Trường Tiểu học và Trung học Cơ sở xã Sa Bình, tỉnh Quảng Ngãi đã xây dựng đội cồng chiêng, múa xoang trong chính học sinh của trường. Với tỷ lệ hơn 60% là học sinh đồng bào dân tộc thiểu số, chủ yếu là J’Rai và Hà Lăng (một nhánh của dân tộc Xơ Đăng), giai đoạn đầu, nhà trường đã mời các nghệ nhân trong các làng đến truyền dạy cho các em. Sau khi có được đội nghệ nhân, các thế hệ học sinh trong trường sẽ tự truyền dạy cho nhau. Đến nay, đội cồng chiêng – xoang của trường đã có hơn 70 học sinh; trong đó đội cồng chiêng có 20 em, đội múa xoang hơn 50 em.
Thầy Võ Hoàng Sơn, Hiệu trưởng Trường Tiểu học và Trung học Cơ sở xã Sa Bình cho biết, thời gian đầu thành lập, đội cồng chiêng – xoang của trường cũng gặp nhiều khó khăn. Đa số các em là đồng bào dân tộc thiểu số nên rụt rè, nhút nhát, không dám thể hiện khả năng. Bên cạnh đó, việc các em chưa thực sự mặn mà với văn hóa truyền thống cũng khiến việc phát triển đội gặp nhiều trở ngại.
Tuy nhiên, với sự quyết tâm của thầy và trò nhà trường, sự hỗ trợ của các cấp ủy đảng, chính quyền địa phương, đặc biệt là sự đồng lòng, ủng hộ của các già làng, trưởng thôn, người có uy tín và phụ huynh, đội cồng chiêng – xoang đã dần hình thành, ổn định và phát triển cả về số lượng, chất lượng. Đến nay, đội không chỉ trình diễn, giao lưu với học sinh trong trường, còn tham gia các hoạt động trải nghiệm ở các trường học khác tại các xã lân cận.
Đơn cử, sáng 28/3, Trường Tiểu học và Trung học Cơ sở Lê Quý Đôn (xã Sa Thầy) tổ chức hoạt động trải nghiệm khối 5 với chủ đề “Giới thiệu nhạc cụ truyền thống một số dân tộc thiểu số: Bảo tồn, phát huy không gian văn hóa cồng chiêng”. Để triển khai hoạt động này, Trường Tiểu học và Trung học Cơ sở Lê Quý Đôn đã mời đội cồng chiêng – xoang của Trường Tiểu học và Trung học Cơ sở xã Sa Bình đến trình diễn, giao lưu và chia sẻ về văn hóa cồng chiêng cho học sinh khối lớp 5 của trường.
Cô Vũ Thị An, Phó Hiệu trưởng Trường Tiểu học và Trung học Cơ sở Lê Quý Đôn chia sẻ, thực hiện chương trình giáo dục phổ thông 2018, nhà trường rất quan tâm đến hoạt động trải nghiệm cho học sinh. Việc tổ chức hoạt động trải nghiệm, tìm hiểu về văn hóa cồng chiêng – múa xoang giúp cho các em biết một số nhạc truyền thống của một số dân tộc thiểu số ở tỉnh Quảng Ngãi; biết mô tả, chia sẻ về hình dáng, cách chơi và âm sắc của một số nhạc cụ truyền thống. Cùng với đó, các em có hiểu biết ban đầu về không gian văn hóa cồng chiêng; biết tham gia vào một số hoạt động múa xoang; biết cách mô tả, chia sẻ cảm nhận và đúc rút bài học sau quá trình trải nghiệm thực tế.
“Việc tổ chức không chỉ xây dựng không gian học tập vui vẻ, nghiêm túc, tăng cường sự kết nối giữa học sinh, giáo viên và cộng đồng, còn giúp học sinh yêu mến và tự hào về mảnh đất và con người Quảng Ngãi; có ý thức gìn giữ, bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống”, cô Vũ Thị An nói.
Em Vũ Đình Kiên, học sinh lớp 5A, Trường Tiểu học và Trung học Cơ sở Lê Quý Đôn cho biết, em rất vui khi được các anh chị của đội cồng chiêng – xoang giới thiệu về nhạc cụ truyền thống của vùng đất Tây Nguyên. Bên cạnh đó, được tham gia trải nghiệm trực tiếp đánh cồng chiêng và múa xoang, giúp em và các bạn cảm thấy vui và bổ ích sau những giờ học tập căng thẳng.
Có thể khẳng định, việc đưa văn hóa cồng chiêng vào trường học tại các trường ở vùng núi phía Tây của tỉnh Quảng Ngãi đã và đang mang lại nhiều giá trị to lớn, không chỉ tạo ra sân chơi ngoại khóa bổ ích cho học sinh, còn góp phần gìn giữ, phát huy giá trị văn hóa truyền thống. Qua đó, giúp cho tiếng cồng, chiêng mãi ngân vang giữa đại ngàn; để điệu múa xoang mãi được nhịp nhàng bên ánh lửa, cùng kể cho thế hệ mai sau về hành trình của di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại./.
