Không chỉ điều khiển đôi bò lao vun vút trên đường đua, các “nài bò” còn là những người gìn giữ nét đẹp văn hóa truyền thống của đồng bào Khmer Nam Bộ.
Đam mê, bản lĩnh và sự gắn bó với những đôi bò đua đã tạo nên nghề “nài bò” - một nghề đặc biệt chỉ có ở vùng Bảy Núi, tỉnh An Giang. Không chỉ điều khiển đôi bò lao vun vút trên đường đua, các “nài bò” còn là những người gìn giữ nét đẹp văn hóa truyền thống của đồng bào Khmer Nam Bộ, góp phần làm nên sức sống bền bỉ của Hội đua bò Bảy Núi - Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Nuôi đam mê từ những cánh đồng Bảy Núi
Cuối tháng 7, chúng tôi tìm về ấp Tà Lọt, xã Núi Cấm (An Giang), khi cái nắng vùng Bảy Núi vẫn còn gay gắt. Men theo con đường nhỏ dẫn lên hồ Tà Lọt, giữa cánh đồng xanh mướt, ông Nguyễn Thành Tài (thường gọi Chau Pi) - một trong những "nài bò" kỳ cựu của vùng Bảy Núi đang cắt cỏ chuẩn bị bữa ăn cho đôi bò đua.
Ở tuổi gần 60, người đàn ông có hơn 30 năm gắn bó với những đường đua vẫn thoăn thoắt vung chiếc liềm trên đồng cỏ. Chỉ hơn nửa giờ, bao tải cỏ đã đầy ắp. Ông chất lên xe máy, chở về nhà rồi dắt đôi bò khỏe mạnh ra gốc xoài trước sân. Với ông, chăm bò đua đã trở thành công việc quen thuộc mỗi ngày cũng là niềm vui gắn bó suốt hơn ba thập kỷ.
Ông Nguyễn Thành Tài cho biết, nghề nuôi và điều khiển bò đua được truyền từ đời ông nội đến cha, rồi đến ông và nay tiếp tục được con trai nối nghiệp. Với người Khmer vùng Bảy Núi, đua bò không đơn thuần là cuộc tranh tài mà còn là niềm tự hào của mỗi gia đình, phum, sóc.
“Muốn có đôi bò đua tốt phải chọn rất kỹ, từ vóc dáng, sức khỏe đến sự nhanh nhẹn. Nhưng chọn được bò mới chỉ là bước đầu, quan trọng hơn là phải chăm sóc, luyện tập hằng ngày để người và bò thật sự hiểu nhau”, ông Nguyễn Thành Tài chia sẻ.
Để chuẩn bị cho Hội đua bò Bảy Núi năm 2026, ông Nguyễn Thành Tài đã mạnh dạn đầu tư hơn 150 triệu đồng mua một cặp bò đực mới. Theo ông, bò đua không được quá béo hay quá gầy, hai con phải có thể hình cân đối, chân khỏe, sức bền tốt và đặc biệt có tính linh hoạt, biết nghe hiệu lệnh của người điều khiển.
Chăm bò như chăm một vận động viên
Có được một đôi bò khỏe mạnh, đủ sức chinh phục đường đua đã khó nhưng để biến chúng thành những “vận động viên” thực thụ đòi hỏi nhiều công sức hơn. Với những "nài bò" ở vùng Bảy Núi, chăm bò là một quá trình bền bỉ, kết hợp giữa kinh nghiệm được truyền qua nhiều thế hệ và sự gắn bó hằng ngày với vật nuôi.
Theo ông Nguyễn Thành Tài, chuồng nuôi bò phải luôn khô ráo, sạch sẽ, thông thoáng và được phủ lưới chống muỗi. Khẩu phần ăn của bò cũng được điều chỉnh theo từng giai đoạn. Ngoài cỏ tươi, rơm khô và thân cây bắp, trước mùa giải khoảng hai tháng, bò được bổ sung thêm cháo, cám, nước dừa, trứng gà, sữa tươi, bia và các loại vitamin để tăng sức bền.
“Chăm bò đua cũng như chăm con nhỏ. Không chỉ cho ăn đầy đủ, "nài bò" phải thường xuyên gần gũi, tập luyện cùng bò để chúng quen hơi, hiểu ý chủ. Khi người và bò phối hợp ăn ý mới có thể giành lợi thế trên đường đua", ông Nguyễn Thành Tài chia sẻ.
Không chỉ chăm sóc, việc luyện tập cũng được thực hiện đều đặn mỗi ngày. Các hộ nuôi bò trong vùng thường hẹn nhau đưa bò ra sân tập để rèn sức bền, tăng khả năng phối hợp và làm quen với không khí thi đấu. Do sân tập nhỏ hơn sân thi đấu chính thức nên cường độ luyện tập cũng được nâng lên nhiều hơn.
Theo kinh nghiệm của các “nài bò” lâu năm, bò thường được tập vào đầu giờ chiều - khung giờ diễn ra Hội đua bò hằng năm. Việc luyện tập trong điều kiện nắng nóng giúp bò thích nghi với cường độ thi đấu thực tế, đồng thời rèn sức bền và khả năng tăng tốc.
Hơn ba thập kỷ gắn bó với nghề, ông Nguyễn Thành Tài cho rằng, nuôi bò đua không phải để mưu sinh mà trước hết là vì đam mê và mong muốn giữ gìn nét đẹp văn hóa của cha ông. “Bây giờ máy móc đã thay sức kéo của bò trên đồng ruộng nhưng đua bò thì vẫn phải giữ. Mình theo nghề này vì đam mê, muốn con cháu vẫn còn biết đến Hội đua bò của đồng bào Khmer”, ông Nguyễn Thành Tài tâm sự.
Với những “nài bò” vùng Bảy Núi An Giang, mỗi mùa giải không chỉ là cuộc tranh tài mà còn là thành quả của nhiều tháng chăm sóc, rèn luyện và sự gắn bó giữa con người với những đôi bò đã trở thành người bạn đồng hành trên đường đua.
*Giữ hồn lễ hội, tiếp nối nghề cha ông
Hiệu lệnh xuất phát vang lên cũng là lúc những đôi bò lao vun vút trên mặt ruộng ngập nước, kéo theo tiếng reo hò của hàng nghìn khán giả. Sau mỗi cuộc tranh tài là sự phối hợp ăn ý giữa người và bò - kết quả của nhiều tháng miệt mài luyện tập, vun đắp bằng đam mê và kinh nghiệm được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Với ông Nguyễn Thành Tài, điều đáng tự hào nhất không phải là những lần giành giải mà là việc truyền được niềm đam mê cho thế hệ kế tiếp. Con trai ông, anh Nguyễn Thanh Tùng, từ nhỏ đã theo cha đến các sân đua, dần làm quen với công việc chăm sóc, huấn luyện và điều khiển bò. Sau nhiều năm học hỏi, anh trở thành một trong những “nài bò” trẻ của địa phương, tiếp nối nghề truyền thống của gia đình.
Hội đua bò Bảy Núi An Giang được tổ chức theo thể thức loại trực tiếp. Mỗi lượt có hai đôi bò tranh tài trên một vòng sân dài khoảng 1.000 m, gồm hai vòng thi là vòng hô và vòng thả. "Nài bò" đứng trên chiếc bừa nhỏ (tấm gỗ rộng 30cm, dài 90cm) phía sau đôi bò, điều khiển để giữ nhịp, tăng tốc và vượt đối thủ. Đội về đích trước, không phạm quy sẽ giành quyền đi tiếp. Chính sự kết hợp giữa sức mạnh của đôi bò và kỹ năng điều khiển của "nài bò" đã tạo nên những cuộc tranh tài hấp dẫn, trở thành điểm nhấn của lễ hội.
“Mỗi người có cách điều khiển khác nhau nhưng điều quan trọng nhất là phải hiểu đôi bò của mình và biết tính toán để đi hết các vòng đấu mà vẫn giữ được sức cho bò”, anh Nguyễn Thanh Tùng chia sẻ.
Theo Hòa thượng Chau Prốc, Phó Trưởng Ban Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh An Giang, trụ trì chùa Thom Ma Ni Míth (chùa Thom Mít, xã An Cư), trong quan niệm của đồng bào Khmer, đôi bò giành chiến thắng không chỉ mang lại niềm tự hào cho chủ nhân mà còn là niềm vui chung của cả phum, sóc, gửi gắm ước vọng về một mùa màng thuận lợi, cuộc sống đủ đầy. Sau mỗi mùa giải, chủ bò thường tổ chức bữa cơm mời bà con, bạn bè cùng chung vui, qua đó, thắt chặt tình làng, nghĩa xóm và gìn giữ bản sắc văn hóa cộng đồng.
Ông Nguyễn Khánh Hiệp, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao tỉnh An Giang cho biết, Hội đua bò Bảy Núi năm 2026 dự kiến diễn ra vào ngày 10/10/2026, nhân dịp lễ Sene Dolta của đồng bào Khmer Nam Bộ. Theo truyền thống, vào dịp này, bà con đưa bò đến cày đất tại ruộng chùa để cầu mùa màng tốt tươi và tưởng nhớ tổ tiên. Qua thời gian, hoạt động lao động mang ý nghĩa tín ngưỡng ấy đã phát triển thành lễ hội đua bò độc đáo, trở thành Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia (từ năm 2016) và là sản phẩm du lịch đặc sắc của vùng Bảy Núi An Giang.
Ngày nay, Hội đua bò không chỉ là cuộc tranh tài của những đôi bò khỏe và những "nài bò" bản lĩnh mà còn là nơi lưu giữ ký ức văn hóa của đồng bào Khmer Nam Bộ. Trên những đường đua ngập nước, tiếng hò reo mỗi mùa hội vẫn tiếp tục nối dài truyền thống, để nghề "nài bò" không chỉ được gìn giữ trong mỗi gia đình, phum, sóc mà còn trở thành một phần bản sắc riêng của vùng Bảy Núi An Giang./.
