Chỉ một cú nhấp chuột, tin giả có thể lan tới hàng triệu người, nhưng để sự thật được kiểm chứng đôi khi cần nhiều giờ, thậm chí nhiều ngày.
Trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo, khi thật – giả ngày càng khó phân biệt, cuộc chiến với tin giả không còn là câu chuyện của riêng cơ quan quản lý mà trở thành trách nhiệm của cả xã hội. Nghị định 328/2026/NĐ-CP vì thế mở ra một “vòng chắn” mới để bảo vệ sự thật, niềm tin và an toàn trên không gian mạng.
*Cuộc chiến bảo vệ sự thật và niềm tin
Theo nhà báo Trần Tiến Duẩn, Tổng Biên tập Báo điện tử VietnamPlus (Thông tấn xã Việt Nam), tin giả hôm nay không còn mang dáng hình của những lời đồn vô danh. Nó có thể khoác lên mình một tiêu đề giật gân, một bức ảnh được cắt ghép tinh vi, một đoạn video tưởng như chân thực, một giọng nói được tạo bằng trí tuệ nhân tạo hay thậm chí là một tài khoản mang danh “chính chủ”.
Chỉ trong vài phút, một thông tin chưa được kiểm chứng có thể vượt qua mọi khoảng cách địa lý, len vào hàng triệu màn hình điện thoại và tác động trực tiếp đến suy nghĩ, cảm xúc, hành vi của cộng đồng. Đáng lo hơn, khi con người chia sẻ thông tin bằng cảm xúc nhanh hơn bằng lý trí, tin giả không chỉ được lan truyền mà còn có thể biến thành “sự thật” trong nhận thức của một bộ phận công chúng.
Đằng sau mỗi dòng thông tin sai lệch có thể là những hệ lụy rất thật: một cá nhân bị tổn thương danh dự, một doanh nghiệp bị ảnh hưởng uy tín, một cộng đồng hoang mang; thậm chí, những vấn đề liên quan đến an ninh, trật tự, đối ngoại và lợi ích quốc gia cũng có thể bị tác động.
Nhà báo Trần Tiến Duẩn cho rằng: “Việc phòng, chống tin giả không thể chỉ dừng ở việc "xóa một bài viết" hay "chặn một tài khoản", mà phải là một cuộc chiến có tổ chức, có quy trình và có trách nhiệm. Nghị định 328/2026/NĐ-CP đặt vấn đề này trong một khuôn khổ rõ ràng hơn: từ phát hiện thông tin có dấu hiệu giả, sai sự thật, kiểm chứng, xác minh, làm rõ đến gắn nhãn, công bố, cảnh báo, ngăn chặn, gỡ bỏ và xử lý vi phạm. Đáng chú ý, quy định về thời hạn gắn nhãn, công bố, cảnh báo cho thấy yêu cầu cấp thiết phải đưa sự thật đến với công chúng nhanh nhất có thể. Bởi trên không gian mạng, nếu sự thật đến quá muộn, khoảng trống thông tin sẽ lập tức bị tin giả lấp đầy. Và khi niềm tin đã bị tổn thương, việc khôi phục đôi khi khó hơn rất nhiều lần so với việc bảo vệ nó ngay từ đầu”.
*Khi khuôn mặt có thể bị giả, niềm tin dễ bị đánh cắp
Thực tế thời gian gần đây cho thấy, cuộc chiến với tin giả đã bước sang một cấp độ mới khi công nghệ ngày càng phát triển, khiến ranh giới thật – giả trở nên mong manh. Tin giả do AI tạo ra đã len vào những vấn đề thời sự được xã hội đặc biệt quan tâm.
Trong thời điểm mưa lũ tại miền Trung và miền núi phía Bắc diễn biến phức tạp, mạng xã hội xuất hiện những hình ảnh, video do AI tạo dựng, giả cảnh kêu cứu, thổi phồng mức độ tàn phá, dễ kích hoạt tâm lý hoảng loạn và thương cảm của cộng đồng. Đây là minh chứng rõ ràng rằng trong thiên tai, khi nhu cầu thông tin chính xác lên cao nhất, một nội dung giả mạo cũng có thể gây hậu quả thật.
Deepfake là công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) biến chính khuôn mặt và giọng nói của con người thành “công cụ” để đánh cắp niềm tin. Lực lượng Công an liên tục cảnh báo các thủ đoạn giả danh người thân, điều tra viên, cán bộ thuế, thanh tra... bằng cuộc gọi video, hình ảnh và giọng nói được tạo bởi AI, sau đó gây áp lực để nạn nhân chuyển tiền.
Có trường hợp, kẻ gian chỉ cần khai thác những hình ảnh, đoạn video công khai trên mạng xã hội để tạo nên một “bản sao kỹ thuật số” có vẻ chân thực đến mức người nhận cuộc gọi khó nhận ra bất thường. Khi một khuôn mặt có thể bị giả, một giọng nói có thể bị sao chép, điều còn lại để bảo vệ mỗi người chính là sự tỉnh táo.
Bà V.T.Q., chủ một cơ sở kinh doanh văn phòng phẩm trên đường Nguyễn Thái Học, phường Vĩnh Phúc (Phú Thọ), cho biết: “Tôi nhận được một số cuộc gọi từ những người không quen biết. Họ tự xưng là cán bộ của một cơ quan Trung ương và yêu cầu cơ sở chuẩn bị nhiều loại hồ sơ, giấy tờ như giấy phép kinh doanh, giấy tờ liên quan đến điều kiện phòng cháy, chữa cháy, an toàn thực phẩm... Nếu không có, cơ sở kinh doanh sẽ bị phạt và thông tin này sẽ được phổ biến trên báo chí, trên mạng cho nhiều người biết, ảnh hưởng đến việc kinh doanh.
Sau khi nhận ra mình có thể bị lừa, tôi thông báo đã ghi âm các cuộc gọi và sẽ báo cơ quan chức năng để xử lý hành vi đe dọa, lừa đảo. Từ đó, tôi không còn nhận được các cuộc gọi làm phiền”, bà Q. chia sẻ.
Nguy cơ tin giả không chỉ nằm ở những tài khoản vô danh mà còn có thể khoác lên mình dáng vẻ của thông tin chính thống. Thời gian gần đây, các ngành chức năng đã cảnh báo nhiều nội dung giả mạo, trong đó có việc cắt ghép hình ảnh lãnh đạo cơ quan nhà nước, lãnh đạo doanh nghiệp vào khuôn hình báo chí để tạo cảm giác đáng tin; hoặc các video không rõ nguồn gốc lan truyền trên mạng xã hội, gây ảnh hưởng đến uy tín doanh nghiệp.
Điều đáng sợ nhất của tin giả thời AI không còn là việc nó “giả đến đâu”, mà là nó có thể trông thật đến mức nào.
Những câu chuyện trên cho thấy, chống tin giả hôm nay không thể chỉ dựa vào kinh nghiệm hay sự cảnh giác thông thường. Xã hội cần một cơ chế đủ nhanh, đủ rõ và đủ sức răn đe để khi tin giả vừa xuất hiện, sự thật đã có thể kịp thời lên tiếng.
*Chung tay dựng “lá chắn” thông tin
Muốn tin giả không còn đất sống, cần một “lá chắn” nhiều tầng: cơ quan chức năng phát hiện sớm, xác minh nhanh, công bố minh bạch; các nền tảng số phải phối hợp ngăn chặn, gỡ bỏ; báo chí phải là địa chỉ kiểm chứng đáng tin cậy; còn mỗi người dân phải tự trang bị “sức đề kháng” trước thông tin chưa được xác thực.
Nghị định 328/2026/NĐ-CP đã tạo hành lang cho quy trình này, từ phát hiện, kiểm chứng đến gắn nhãn, cảnh báo, ngăn chặn, gỡ bỏ và xử lý. Đặc biệt, việc thiết lập cơ chế tiếp nhận phản ánh, phối hợp 24/7 với các nền tảng và yêu cầu người dùng không tiếp tay cho thông tin đã được xác định là giả cho thấy cuộc chiến này cần sự vào cuộc đồng bộ.
Nhưng trên hết, mỗi người hãy tập một thói quen rất đơn giản: đừng vội tin, đừng vội giận, đừng vội chia sẻ. Chỉ một vài giây kiểm chứng có thể ngăn một thông tin sai lan tới hàng nghìn người.
Trong kỷ nguyên số, bảo vệ sự thật cũng chính là bảo vệ niềm tin. Nghị định 328/2026/NĐ-CP không chỉ đặt ra những “hàng rào” pháp lý để xử lý tin giả mà còn gửi đi một thông điệp mạnh mẽ: không thể để tốc độ của công nghệ vượt qua trách nhiệm của con người.
Từ ngày 5/10/2026, Nghị định 328/2026/NĐ-CP có những quy định chính thức có hiệu lực, hiệu quả của cuộc chiến này sẽ không chỉ được đo bằng số tin giả bị gỡ bỏ mà còn bằng khả năng xã hội nhận diện, phòng ngừa và không tiếp tay cho chúng. Để sự thật không đến sau, mỗi chúng ta hãy bắt đầu từ chính một cú nhấp chuột có trách nhiệm./.
