Không chỉ là một loại hình vận tải công cộng khối lượng lớn, đường sắt đô thị đang được Hà Nội xác định là hạ tầng chiến lược để tái cấu trúc không gian đô thị, định hình các cực tăng trưởng mới và nâng cao năng lực cạnh tranh của Thủ đô.
Đường sắt đô thị: Động lực tái cấu trúc không gian phát triển Thủ đô Trong Quy hoạch Thủ đô thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 và Điều chỉnh Quy hoạch chung Thủ đô đến năm 2045, tầm nhìn đến năm 2065 được công bố cuối tháng 6/2026, mạng lưới đường sắt đô thị giữ vai trò "xương sống" của hệ thống giao thông công cộng, tạo nền tảng cho phát triển đô thị hiện đại, xanh và bền vững.
* Từ giải pháp giao thông đến động lực tổ chức lại không gian đô thị
Trong nhiều năm, ùn tắc giao thông luôn là một trong những thách thức lớn đối với Hà Nội. Cùng với quá trình đô thị hóa nhanh và gia tăng dân số cơ học, nhu cầu đi lại của người dân liên tục tăng, trong khi khả năng mở rộng hạ tầng đường bộ tại khu vực nội đô ngày càng hạn chế.
Xuất phát từ thực trạn đó, Hà Nội xác định đường sắt đô thị là trụ cột của mạng lưới vận tải hành khách công cộng trong tương lai. Khác với xe buýt hoạt động trên mặt đất, metro có năng lực vận chuyển lớn, tốc độ khai thác cao và ít chịu tác động của ùn tắc giao thông; qua đó góp phần giảm áp lực cho hệ thống đường bộ.
Tuy nhiên, vai trò của đường sắt đô thị không chỉ dừng ở lĩnh vực giao thông. Theo Quy hoạch Thủ đô, đây còn là công cụ để tổ chức lại không gian phát triển đô thị theo mô hình đa trung tâm, mở rộng các khu vực phát triển mới, giảm áp lực dân số đối với khu vực nội đô lịch sử và khai thác hiệu quả quỹ đất dọc các tuyến giao thông.
Phát biểu tại Hội nghị công bố Quy hoạch Thủ đô và Điều chỉnh Quy hoạch chung Thủ đô Hà Nội ngày 29/6/2026, Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội Vũ Đại Thắng nhấn mạnh, quy hoạch mới xác định phát triển đồng bộ hệ thống kết cấu hạ tầng, đặc biệt là hạ tầng giao thông hiện đại, là một trong những đột phá chiến lược để mở rộng không gian phát triển, nâng cao chất lượng sống của người dân và tăng sức cạnh tranh của Thủ đô. Trong đó, hệ thống đường sắt đô thị được xác định là một cấu phần quan trọng kết nối các trung tâm đô thị, các cực tăng trưởng mới và mạng lưới giao thông vùng.
Định hướng này cũng phù hợp với Nghị quyết số 15-NQ/TW ngày 5/5/2022 của Bộ Chính trị về “phương hướng, nhiệm vụ phát triển Thủ đô Hà Nội đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045”, trong đó yêu cầu Hà Nội ưu tiên phát triển hệ thống giao thông công cộng hiện đại, từng bước nâng tỷ lệ vận tải hành khách công cộng, giảm phụ thuộc vào phương tiện cá nhân và xây dựng đô thị xanh, văn minh, hiện đại.
Theo Quy hoạch Thủ đô, mạng lưới đường sắt đô thị tiếp tục được đầu tư hoàn thiện theo hướng kết nối khu vực trung tâm với các đô thị vệ tinh, các đầu mối giao thông lớn và các khu vực phát triển mới. Đây được xem là nền tảng để Hà Nội chuyển từ mô hình phát triển tập trung sang phát triển cân bằng hơn giữa các khu vực, tạo điều kiện hình thành các trung tâm dịch vụ, thương mại, tài chính và đổi mới sáng tạo ngoài khu vực nội đô.
Việc phát triển metro giúp giảm áp lực lên hệ thống giao thông đường bộ; đồng thời thúc đẩy sử dụng giao thông công cộng và nâng cao chất lượng môi trường đô thị. Đây là mục tiêu lâu dài mà Hà Nội hướng tới trong quá trình xây dựng đô thị phát triển bền vững, thích ứng với tốc độ tăng trưởng dân số và yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội.
* Phát triển đường sắt đô thị gắn với các cực tăng trưởng mới
Theo Quy hoạch Thủ đô thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 và Điều chỉnh Quy hoạch chung Thủ đô đến năm 2045, tầm nhìn đến năm 2065, hệ thống đường sắt đô thị không được quy hoạch như những tuyến giao thông độc lập mà trở thành trục phát triển không gian đô thị. Đây là sự thay đổi quan trọng trong tư duy phát triển của Hà Nội, chuyển từ việc mở rộng đô thị theo các trục đường bộ sang tổ chức không gian phát triển dựa trên mạng lưới giao thông công cộng khối lượng lớn.
Các tuyến đường sắt đô thị sẽ kết nối khu vực trung tâm với các đô thị vệ tinh, trung tâm hành chính, thương mại, dịch vụ, giáo dục, y tế và các đầu mối giao thông quan trọng. Việc kết nối đồng bộ giữa metro với đường vành đai, đường hướng tâm, cầu vượt sông Hồng, bến xe, bãi đỗ xe và hệ thống xe buýt sẽ tạo thành mạng lưới giao thông liên hoàn, nâng cao khả năng tiếp cận của người dân và giảm áp lực cho hệ thống đường bộ.
Một điểm nhấn quan trọng trong quy hoạch là phát triển đô thị theo mô hình TOD (Transit Oriented Development - phát triển đô thị định hướng giao thông công cộng). Theo đó, các khu vực xung quanh nhà ga metro sẽ được ưu tiên phát triển các trung tâm thương mại, dịch vụ, văn phòng, nhà ở và không gian công cộng với mật độ phù hợp. Mô hình này không chỉ khai thác hiệu quả quỹ đất mà còn tạo điều kiện để người dân tiếp cận phương tiện công cộng ngay từ nơi ở, từng bước hình thành thói quen sử dụng giao thông công cộng thay cho phương tiện cá nhân.
Đối với Hà Nội, việc triển khai TOD còn có ý nghĩa tạo nguồn lực từ đất đai để tái đầu tư cho hạ tầng giao thông, góp phần giảm áp lực ngân sách và nâng cao hiệu quả đầu tư các dự án đường sắt đô thị.
Tại Hội nghị công bố Quy hoạch Thủ đô và Điều chỉnh Quy hoạch chung Thủ đô ngày 29/6/2026, Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội Vũ Đại Thắng nhấn mạnh, quy hoạch mới hướng tới xây dựng Hà Nội trở thành đô thị kết nối toàn cầu, phát triển theo mô hình đa trung tâm, trong đó hạ tầng giao thông hiện đại giữ vai trò dẫn dắt phát triển không gian và phân bố lại các hoạt động kinh tế - xã hội. Đây là định hướng quan trọng để hình thành các cực tăng trưởng mới, giảm áp lực cho khu vực nội đô lịch sử và khai thác hiệu quả tiềm năng của các khu vực phía Bắc sông Hồng, phía Tây và phía Nam Thủ đô.
Quan điểm này cũng được thể hiện trong Quy hoạch Thủ đô khi xác định phát triển đồng bộ hạ tầng giao thông là điều kiện tiên quyết để mở rộng không gian phát triển, tăng cường liên kết vùng và nâng cao năng lực cạnh tranh của Thủ đô trong Vùng Thủ đô và Vùng Đồng bằng sông Hồng.
Bên cạnh việc đầu tư hạ tầng, Hà Nội cũng xác định cần hoàn thiện cơ chế, chính sách để huy động các nguồn lực xã hội tham gia phát triển đường sắt đô thị và các khu vực TOD. Đây được xem là giải pháp quan trọng nhằm đẩy nhanh tiến độ đầu tư; đồng thời khai thác hiệu quả giá trị gia tăng từ quỹ đất và không gian phát triển mới dọc các tuyến metro.
* Metro - nền tảng cho Thủ đô hiện đại, phát triển bền vững
Phát triển đường sắt đô thị không chỉ là mục tiêu của riêng ngành giao thông mà còn là một trong những nội dung trọng tâm trong chiến lược phát triển Thủ đô giai đoạn mới. Hệ thống metro khi được đầu tư đồng bộ sẽ góp phần thay đổi phương thức đi lại của người dân, giảm áp lực lên hệ thống đường bộ, giảm ô nhiễm môi trường và nâng cao chất lượng sống đô thị.
Mạng lưới metro sẽ tạo điều kiện để các khu vực phát triển mới kết nối nhanh hơn với trung tâm thành phố, thúc đẩy hình thành các trung tâm kinh tế, tài chính, thương mại và đổi mới sáng tạo theo định hướng của Quy hoạch Thủ đô. Sự kết nối này không chỉ tạo động lực phát triển cho từng khu vực mà còn góp phần phân bổ lại dân cư, giảm sức ép lên khu vực nội đô và khai thác hiệu quả hơn nguồn lực đất đai.
Theo tinh thần Nghị quyết số 15-NQ/TW của Bộ Chính trị, phát triển hệ thống kết cấu hạ tầng đồng bộ, hiện đại là một trong những đột phá chiến lược để Hà Nội trở thành trung tâm, động lực phát triển của cả nước. Trong đó, hệ thống đường sắt đô thị giữ vai trò đặc biệt quan trọng, tạo nền tảng để phát triển giao thông công cộng hiện đại và xây dựng đô thị xanh, văn minh.
Việc Quốc hội ban hành Luật Thủ đô năm 2024 mở ra nhiều cơ chế đặc thù giúp Hà Nội chủ động hơn trong huy động nguồn lực, tổ chức đầu tư và khai thác các công trình hạ tầng giao thông quy mô lớn, trong đó có hệ thống đường sắt đô thị
Đường sắt đô thị không chỉ giải quyết bài toán giao thông mà còn là hạ tầng chiến lược định hình mô hình phát triển mới của Hà Nội. Khi mạng lưới metro được đầu tư đồng bộ và gắn kết với phát triển đô thị theo mô hình TOD, hiệu quả mang lại sẽ vượt ra ngoài phạm vi giao thông, góp phần tái cấu trúc không gian đô thị, nâng cao hiệu quả sử dụng đất, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và cải thiện chất lượng sống của người dân.
Đối với Hà Nội, đầu tư đường sắt đô thị vì thế không chỉ là xây dựng thêm những tuyến vận tải công cộng, mà là đầu tư cho tương lai của một đô thị "Văn hiến - văn minh - hiện đại", có hệ thống hạ tầng đồng bộ, khả năng kết nối cao và đủ năng lực dẫn dắt sự phát triển của Vùng Thủ đô trong nhiều thập niên tới./.
