Sự tiếp nối giữa kinh nghiệm truyền thống và tư duy đổi mới đã mở ra hướng phát triển bền vững cho nhãn lồng Hưng Yên.
Những vườn nhãn cùi cổ ở thôn Nễ Châu (xã Tân Hưng, tỉnh Hưng Yên) không chỉ lưu giữ giống cây quý, mà còn gìn giữ tri thức của nhiều thế hệ. Nhờ sự tiếp nối giữa kinh nghiệm truyền thống và tư duy đổi mới đã mở ra hướng phát triển bền vững cho nhãn lồng Hưng Yên.
* Sự tiếp nối giữa truyền thống và khát vọng đổi mới
Giữa những vườn nhãn cùi cổ ở thôn Nễ Châu, câu chuyện tiếp nối giữa tâm huyết bảo tồn nguồn gen quý của thế hệ đi trước và tư duy kinh tế thị trường nhạy bén của người trẻ đang mở ra hướng đi bền vững cho đặc sản địa phương.
Năm 1990, sau khi hoàn thành nghĩa vụ quân sự trở về địa phương, với niềm đam mê làm nhãn, ông Bùi Xuân Tám (thôn Nễ Châu) đã nhận thầu hơn 1.000 cây nhãn cổ có tuổi đời hàng thế kỷ trồng ở đê sông Hồng. Sau 3 năm theo dõi, ông phát hiện một cây nhãn cho quả ăn ngon lạ thường, hương thơm, cùi dày vàng óng, giòn tan và đọng lại vị ngọt ở cổ họng. Năm 1997, khi cây trưởng thành và cho năng suất ổn định, gia đình ông đã tiến hành ghép mắt nhân rộng giống nhãn quý và chính thức xây dựng thương hiệu "nhãn cùi cổ tiến vua" từ năm 2010. Nhờ chất lượng vượt trội, sản phẩm được thị trường ưa chuộng với giá bán cao hơn các loại nhãn thường. Đặc biệt năm 2022, giống nhãn cùi cổ của gia đình đã đạt giải cao tại hội thi bình tuyển cây nhãn đầu dòng do Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Hưng Yên tổ chức, được cấp giấy chứng nhận và cho phép khai thác tối đa từ 1.000 - 1.500 mắt ghép mỗi năm.
Nhận thấy giống nhãn cùi cổ có nguy cơ mai một, với vai trò Chi hội trưởng Chi hội Cựu chiến binh thôn Nễ Châu, ông Tám đã tập hợp hội viên chia sẻ kinh nghiệm, tìm giải pháp bảo tồn và nhân rộng. Đầu năm 2022, ông mua 1.000 cây nhãn con về trực tiếp ghép mắt; đến nay, hơn 100 cây giống chất lượng đã được ông trao tặng cho các hội viên để nhân rộng.
Kế thừa tâm huyết của cha ông, thế hệ trẻ Nễ Châu đang viết tiếp câu chuyện đưa đặc sản quê hương vươn xa trên thị trường. Chị Bùi Thị Thu Hường, Giám đốc Hợp tác xã nông nghiệp xanh Phố Hiến (con gái ông Tám) chia sẻ, sinh ra trên "thủ phủ" nhãn Tân Hưng nhưng chứng kiến gia đình và các hộ dân loay hoay với bài toán "được mùa mất giá", chị đã quyết tâm khởi nghiệp. Năm 2020, chị liên kết với các hộ trồng nhãn trong xã để thành lập Hợp tác xã nông nghiệp xanh Phố Hiến nhằm chủ động khâu tiêu thụ quả nhãn tươi.
Thời điểm thành lập hợp tác xã cũng là lúc COVID-19 bùng phát, việc tiêu thụ nhãn gặp nhiều khó khăn do giãn cách xã hội, thương lái không thể đến tận nơi mua hàng. Chị Hường đã tận dụng các trang mạng xã hội như Facebook, Zalo, TikTok để livestream bán hàng ngay tại vườn. Nhờ nguồn cung dồi dào và chất lượng sản phẩm, nhãn của hợp tác xã được đông đảo người tiêu dùng đón nhận.
Không dừng lại ở quả tươi, chị Hường còn trăn trở về việc gia tăng giá trị chuỗi sản phẩm nông nghiệp địa phương. Nhận thấy ngoài nhãn, vùng đất Phố Hiến còn có bột sắn, hạt sen, mật ong hoa nhãn có tiềm năng phát triển lớn nhưng chưa được khai thác tương xứng, chị đã mạnh dạn đầu tư công nghệ, cải tiến quy trình đóng gói và bao bì để đưa ra thị trường nhiều sản phẩm mang đậm hương vị quê hương, trở thành món quà biếu đặc trưng của người xứ nhãn.
Đến nay, Hợp tác xã Nông nghiệp xanh Phố Hiến đã có nhiều sản phẩm đạt chứng nhận OCOP 3 sao và 4 sao, bao gồm nhãn quả tươi, hạt sen sấy, long nhãn tiến vua... Tất cả được quảng bá và phân phối hiệu quả qua hệ thống đa kênh, từ siêu thị nông sản sạch đến các nền tảng mạng xã hội hiện đại. Sự nhạy bén trong tư duy kinh tế số của những người trẻ như chị Hường đã thổi luồng gió mới, giúp nông sản truyền thống không chỉ đứng vững trong nước mà còn có cơ hội vươn ra thị trường quốc tế, khẳng định uy tín và chất lượng vượt trội của đặc sản Hưng Yên.
* Bảo tồn di sản và trao truyền tri thức phát triển bền vững
Theo thống kê, tỉnh Hưng Yên hiện có khoảng 50 dòng gen nhãn; trong đó hơn 40 dòng mang nguồn gốc bản địa quý hiếm. Các giống nhãn được phân loại, đặt tên dựa trên đặc tính và hương vị riêng biệt như: nhãn đường phèn, nhãn cùi, nhãn nước, nhãn gỗ, nhãn thóc, nhãn Hương Chi...; trong đó chủ yếu dòng nhãn cùi và nhãn đường phèn được định danh là "nhãn lồng".
Để di sản văn hóa phi vật thể "Tri thức trồng và chế biến nhãn lồng Hưng Yên" trường tồn cùng thời gian, công tác bảo tồn không thể chỉ dừng lại ở những cá nhân đơn lẻ mà đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ, bài bản và có chiều sâu của cả hệ thống chính trị cùng cộng đồng dân cư.
Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Hưng Yên Đào Mạnh Huân cho biết, các hợp tác xã nhãn nằm trong không gian di sản đã chủ động triển khai nhiều chương trình truyền dạy tri thức cho thế hệ trẻ. Đây là tiền đề quan trọng để tiếp nối truyền thống của cha ông; qua đó duy trì và phát huy giá trị tri thức trồng, chế biến nhãn lồng trong thời gian tới. Thực tiễn cho thấy, việc chuyển giao tri thức từ thế hệ đi trước sang thế hệ trẻ thông qua các hợp tác xã và mô hình nhà vườn chính là chìa khóa vàng để giữ lửa cho làng nghề. Những kỹ thuật tinh xảo trong việc chọn mắt ghép, chăm sóc cây nhãn cổ, bí quyết bón phân hữu cơ đúng thời điểm hay nghệ thuật sấy nhãn bằng lò thủ công truyền thống để giữ nguyên hương vị đều là những di sản phi vật thể vô giá cần được bảo tồn và trao truyền liên tục qua các thế hệ.
Từ góc độ chuyên môn và quy hoạch di sản, Tiến sĩ Lê Thị Minh Lý, nguyên Phó cục trưởng Cục Di sản văn hóa (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) cho rằng, để nghề truyền thống tồn tại bền vững cần xây dựng kế hoạch hành động cụ thể, trong đó xác định rõ vai trò kiến tạo của Nhà nước, quyền làm chủ của cộng đồng, cùng sự tham gia đồng bộ của các cơ quan liên ngành và doanh nghiệp. Bên cạnh đó, các cơ quan chức năng chú trọng hỗ trợ cộng đồng trong công tác truyền dạy tri thức trồng nhãn; đồng thời định hướng phát triển nhãn lồng thành sản phẩm kinh tế có giá trị cao. "Sự kết hợp hài hòa giữa chính sách hỗ trợ đúng đắn từ các cơ quan quản lý nhà nước, tâm huyết giữ nghề của những lão nông, tư duy kinh tế số đầy khát vọng của thế hệ trẻ, cùng sự đồng hành của các chuyên gia đầu ngành trong lĩnh vực di sản văn hóa đang tạo ra một hệ sinh thái phát triển toàn diện cho nhãn lồng Hưng Yên".
Việc ghi danh "Tri thức trồng và chế biến nhãn lồng Hưng Yên" vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, kết hợp với các chiến lược phát triển thương hiệu bài bản, chính là bệ phóng vững chắc nhất. Đây sẽ là nền tảng để tri thức bản địa cùng hương vị đặc sản xứ nhãn tiếp tục lan tỏa mạnh mẽ, khẳng định vị thế bền vững, trường tồn trên bản đồ nông sản và văn hóa Việt Nam trong kỷ nguyên hội nhập.
