Trong quá trình sắp xếp đơn vị dân cư, cần xem văn hóa là nguồn lực phát triển. Bảo tồn đúng cách các giá trị truyền thống sẽ tạo lợi thế riêng cho mỗi địa phương.
Sáp nhập đơn vị hành chính không chỉ là sự thay đổi về địa giới mà còn là quá trình dung hòa ký ức, phong tục, nếp sống và những giá trị văn hóa bền bỉ qua nhiều thế hệ. Làm thế nào để các xóm, bản mới hình thành vừa xây dựng được bản sắc chung, vừa gìn giữ "hồn cốt" riêng của mỗi vùng đất đang là bài toán đặt ra cho chính quyền và cộng đồng ở cơ sở Nghệ An.
*Giữ hồn địa danh cũ
Sau khi sắp xếp đơn vị dân cư theo đề án đã được Hội đồng nhân dân phường thông qua, phường Cửa Lò giảm từ 39 khối phố xuống còn 18 khối, tương ứng giảm 21 đầu mối ở cơ sở. Đặc biệt, các khối phố mới được đặt tên theo những phường cũ từng gắn bó với người dân Cửa Lò như, Nghi Tân, Nghi Thủy, Nghi Hòa, Nghi Hải, Nghi Thu và Thu Thủy, kết hợp với số thứ tự. Cách đặt tên này vừa bảo tồn giá trị lịch sử, văn hóa địa phương, vừa tạo sự gần gũi, quen thuộc đối với người dân.
Trước khi triển khai, phường Cửa Lò đã tổ chức lấy ý kiến cử tri công khai, dân chủ và đúng quy định. Kết quả, có 94,1% hộ dân đồng ý với phương án sắp xếp. Đây được xem là sự đồng thuận rất cao, thể hiện niềm tin của người dân đối với chủ trương tinh gọn tổ chức ở cơ sở và nâng cao hiệu quả quản lý.
Theo đề án, sau khi hoàn thành việc sắp xếp, toàn phường chỉ còn 18 trưởng khối phố thay cho 39 trưởng khối như trước. Việc giảm số lượng đầu mối được kỳ vọng sẽ góp phần tinh gọn bộ máy, nâng cao chất lượng điều hành và sử dụng hiệu quả hơn các nguồn lực phục vụ phát triển địa phương.
Bày tỏ sự đồng tình với chủ trương này, ông Nguyễn Văn Hùng, khối Nghi Thủy 2, phường Cửa Lò cho biết, điều ông thấy ý nghĩa nhất là tên các khối phố mới gắn với những địa danh cũ đã in sâu trong ký ức của nhiều thế hệ. Người dân vừa giữ được bản sắc quê hương, vừa ủng hộ việc sắp xếp để bộ máy hoạt động hiệu quả hơn. Ông kỳ vọng các thủ tục hành chính và việc triển khai công trình dân sinh sẽ thuận lợi hơn trong thời gian tới.
Theo ông Cao Minh Tú, Chủ tịch UBND phường Cửa Lò, việc sắp xếp khối phố nhằm đáp ứng yêu cầu tổ chức chính quyền địa phương theo mô hình mới. “Mục tiêu không chỉ là tinh gọn đầu mối mà còn tạo điều kiện tập trung nguồn lực đầu tư hạ tầng, chỉnh trang đô thị, nâng cao chất lượng phục vụ người dân và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội. Việc lựa chọn tên các phường cũ để đặt cho khối phố mới cũng nhằm gìn giữ giá trị lịch sử, tạo sự gắn kết cộng đồng và nhận được sự đồng thuận cao của nhân dân”, ông Tú chia sẻ.
Là địa phương có thế mạnh về du lịch biển với bãi biển nổi tiếng, mỗi năm đón hàng triệu lượt du khách, Cửa Lò đang từng bước đổi mới diện mạo sau khi chuyển sang mô hình phường. Việc sắp xếp, tổ chức lại các khối phố được kỳ vọng sẽ tạo nền tảng để địa phương tiếp tục đầu tư hạ tầng, nâng cao chất lượng đô thị và xây dựng Cửa Lò trở thành điểm đến ngày càng hiện đại, văn minh, hấp dẫn.
Tại xã miền núi Nhôn Mai, theo phương án sắp xếp của xã, số bản trên địa bàn xã giảm từ 21 bản xuống còn 11 bản. Xã có 5 bản giữ nguyên, bao gồm Phá Kháo, Piêng Coọc, Huồi Cọ, Huồi Măn và Chà Lò. Đây là những bản nằm trên những đỉnh núi cao, sát đường biên giới và cách biệt với các cộng đồng khác.
Ông Lê Hồng Thái, Chủ tịch UBND xã Nhôn Mai cho biết, việc sắp xếp thôn, bản được thực hiện trên cơ sở giữ gìn các yếu tố lịch sử, truyền thống; bảo đảm tính ổn định trong quản lý hành chính; phù hợp phong tục, tập quán, nguyện vọng của nhân dân và tạo điều kiện thuận lợi cho phát triển kinh tế - xã hội, quốc phòng - an ninh trên địa bàn.
*Từ bản sắc riêng đến sức mạnh cộng đồng mới
Một xóm, một bản không chỉ có những con đường, ngôi nhà hay danh giới địa lý. Đó còn là nơi lưu giữ ký ức cộng đồng, nơi có những câu chuyện về tổ tiên, nghề nghiệp, phong tục, cách ứng xử giữa con người với con người.
Bởi vậy, khi nhiều xóm, bản được nhập lại, điều quan trọng không chỉ là tạo nên một cộng đồng đông hơn về dân số, rộng hơn về địa bàn mà còn phải xây dựng được sự đồng thuận về văn hóa.
Theo ông Trần Văn Sơn, Chủ tịch UBND xã Đô Lương, quá trình hình thành đơn vị dân cư mới cần được nhìn nhận như một cơ hội để các giá trị tốt đẹp của từng khu vực được giao thoa.
“Không nên xem sự khác biệt giữa các xóm, bản cũ là trở ngại. Mỗi nơi có một thế mạnh, một câu chuyện riêng. Việc cần làm là tìm ra những điểm chung để gắn kết cộng đồng, đồng thời tôn trọng và bảo tồn những giá trị đặc sắc của từng vùng”, ông Sơn chia sẻ.
Từ thực tế ở nhiều địa phương cho thấy, nếu người dân được tham gia vào quá trình xây dựng quy ước, tổ chức các hoạt động cộng đồng, lựa chọn những giá trị văn hóa tiêu biểu để duy trì, sự gắn kết sau sáp nhập sẽ bền vững hơn.
Làng Quỳnh Đôi, xã Quỳnh Anh không chỉ nổi tiếng bởi truyền thống khoa bảng, nơi đây còn lưu giữ nhiều giá trị về gia phong, dòng họ, tinh thần khuyến học và sự gắn kết cộng đồng. Người dân nơi đây quan niệm, giữ gìn văn hóa không chỉ là bảo vệ những công trình vật thể mà còn là giữ cách ứng xử, đạo lý gia đình, tinh thần hiếu học và trách nhiệm với quê hương.
Ông Nguyễn Văn Hòa, một người cao tuổi trong làng Quỳnh Đôi cho rằng, mỗi vùng quê có nét riêng làm nên giá trị của mình. Khi nhập thành một cộng đồng mới, điều đáng quý là những nét đẹp ấy được chia sẻ rộng hơn, chứ không phải bị hòa tan. Các hoạt động như, ngày hội làng, gặp mặt dòng họ, tuyên dương khuyến học, giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ có thể trở thành những sợi dây kết nối người dân trong một không gian mới.
Bản Mường Đán, xã Tiền Phong là một không gian mang đậm dấu ấn văn hóa miền núi Nghệ An, nơi cộng đồng cư dân gắn bó với núi rừng, những phong tục truyền thống, tiếng nói, trang phục, nghề thủ công và các sinh hoạt văn hóa cộng đồng.
Trong đời sống của người dân nơi đây, bản không chỉ là nơi ở mà còn là không gian văn hóa. Những cuộc gặp gỡ bên nhà sàn, những dịp lễ hội, điệu múa, lời hát dân gian hay các phong tục trong cưới hỏi, lễ nghi đều góp phần tạo nên bản sắc riêng của cộng đồng.
Ông Vi Văn Thứ, Bí thư Chi bộ bản Mường Đán chia sẻ, việc giữ gìn bản sắc cần bắt đầu từ những việc gần gũi nhất như duy trì tiếng nói dân tộc, vận động thế hệ trẻ hiểu về phong tục của cha ông, tổ chức hoạt động văn hóa cộng đồng phù hợp điều kiện mới.
Bà Lô Thị Nguyệt, Chủ tịch UBND xã Tiền Phong cho biết, khu vực miền núi cần có cách tiếp cận riêng trong bảo tồn bản sắc sau sáp nhập. Không thể áp dụng một mô hình văn hóa chung cho tất cả các vùng. Với miền núi, cần phát huy vai trò của cộng đồng, người có uy tín, nghệ nhân dân gian; đồng thời tạo điều kiện để văn hóa truyền thống được tiếp nối trong đời sống hiện đại.
Trong quá trình sắp xếp đơn vị dân cư, cần xem văn hóa là nguồn lực phát triển. Bảo tồn đúng cách các giá trị truyền thống sẽ tạo lợi thế riêng cho mỗi địa phương.
Ông Bùi Công Vinh, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nghệ An cho rằng, sau sáp nhập, mục tiêu không phải tạo ra một cộng đồng đồng nhất bằng cách xóa bỏ khác biệt mà là xây dựng sự thống nhất trên nền tảng tôn trọng đa dạng. Các địa phương có thể bắt đầu từ những việc cụ thể: Xây dựng quy ước cộng đồng phù hợp; duy trì ngày hội văn hóa chung; số hóa tư liệu, câu chuyện về lịch sử địa phương; phát huy vai trò của người cao tuổi, nghệ nhân, người có uy tín; đưa giáo dục truyền thống vào trường học và các hoạt động đoàn thể.
Ông Vinh cũng cho rằng, đối với vùng biển, vùng miền núi phát triển du lịch, việc bảo tồn văn hóa cần đi cùng khai thác giá trị kinh tế. Các lễ hội truyền thống, làng nghề truyền thống, ẩm thực địa phương, tiếng nói - chữ viết, ký ức của các thế hệ… đều có thể trở thành nguồn lực để xây dựng sản phẩm văn hóa, góp phần làm giàu bản sắc của cộng đồng mới.
Bản sắc văn hóa được hình thành, bồi đắp qua từng thế hệ và luôn có khả năng thích nghi với những thay đổi của xã hội. Sau sáp nhập, điều cần hướng tới là một cộng đồng thống nhất trong sự phong phú. Những câu chuyện của làng quê, vùng biển, bản miền núi tiếp tục được kể trong một không gian rộng lớn hơn, nơi các giá trị cũ trở thành nền tảng cho sự phát triển mới./.
