Văn hóa

Khám phá bản sắc văn hóa dân tộc Dao vùng Tây Yên Tử

Bắc Ninh

Sở hữu cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ cùng kho tàng văn hóa truyền thống phong phú, xã Tây Yên Tử (thành phố Bắc Ninh) có nhiều lợi thế phát triển du lịch cộng đồng.

Dạy thêu tại xã Tây Yên Tử.
Ảnh: Thanh Thương

Đặc biệt, những giá trị văn hóa của đồng bào Dao đang được địa phương chú trọng bảo tồn, từng bước trở thành nguồn lực phát triển kinh tế, cải thiện đời sống người dân.

* Độc đáo bản sắc văn hóa dân tộc Dao

Nằm dưới sườn Tây núi Yên Tử, thôn Mậu (xã Tây Yên Tử) là nơi sinh sống lâu đời của đồng bào Dao. Với 356 hộ, hơn 1.300 nhân khẩu, nơi đây vẫn lưu giữ nhiều nét văn hóa đặc trưng, từ tiếng nói, trang phục, nghề thủ công đến phong tục, tập quán và tri thức dân gian. Đây được xem là nguồn tài nguyên quý để địa phương phát triển du lịch cộng đồng, tạo nên những trải nghiệm khác biệt cho du khách khi đến với vùng đất Tây Yên Tử. Thay vì chỉ tham quan cảnh quan, du khách có thể tìm hiểu đời sống bản địa, khám phá nghề thêu, thưởng thức các làn điệu dân ca, điệu múa truyền thống và trải nghiệm sinh hoạt của người Dao.

Tại Nhà văn hóa thôn Mậu, hình ảnh những người phụ nữ Dao miệt mài bên khung thêu đã trở nên quen thuộc. Từ đôi bàn tay khéo léo, những đường kim, mũi chỉ dần tạo nên hoa văn rực rỡ trên khăn, áo, váy truyền thống. Bà Bàn Thị Bình cho biết, trước đây, các bé gái người Dao từ 5 - 6 tuổi đã được bà, mẹ hướng dẫn cách cầm kim, xâu chỉ và học những đường thêu đầu tiên. Khi trưởng thành, mỗi người đều phải tự tay thêu may một số trang phục, đồ dùng để sử dụng trong những dịp lễ, Tết. Những bộ váy áo ấy không chỉ phục vụ sinh hoạt mà còn là hành trang theo các cô gái về nhà chồng.

Nghề thêu đòi hỏi sự khéo léo, kiên trì và tập trung; chỉ cần một mũi kim sai cũng phải tháo ra làm lại từ đầu. Gắn bó với nghề hơn 70 năm, bà Bình hiểu rằng nếu không có người tiếp nối, những hoa văn truyền thống sẽ dần biến mất cùng thời gian. Do đó, năm 2012, bà cùng một số người cao tuổi trong bản thành lập Câu lạc bộ truyền dạy nghề thêu miễn phí. Vào dịp cuối tuần, nghỉ hè, các thành viên đến từng nhà vận động, hướng dẫn con em trong thôn học nghề, góp phần duy trì kỹ thuật thêu truyền thống qua các thế hệ.

Múa chuông - nét đẹp văn hóa vùng Tây Yên Tử.
Ảnh: Thanh Thương

Không chỉ có nghề thêu, múa chuông cũng là một nét văn hóa đặc sắc được người Dao ở Tây Yên Tử gìn giữ. Chị Lý Thị Hội (thôn Thanh Chung, xã Tây Yên Tử) cho biết, chị đã học và thực hành múa chuông nhiều năm nay. Là người Dao, chị mong muốn góp sức lưu giữ những giá trị văn hóa của dân tộc mình.

Trong đời sống tâm linh của người Dao, múa chuông gắn với nhiều nghi lễ quan trọng, đặc biệt là lễ cấp sắc - nghi lễ đánh dấu sự trưởng thành của người đàn ông. Chiếc chuông nhỏ bằng đồng là đạo cụ chính, tạo nên nhịp điệu rộn ràng, khỏe khoắn. Mỗi bài múa có tiết tấu và ý nghĩa riêng, phù hợp với từng nghi lễ.

Trong lễ cấp sắc, điệu múa thường do thầy cúng và các nam thanh niên thực hiện, kết hợp với lời khấn, thể hiện niềm vui và ý nghĩa thiêng liêng của nghi lễ. Ở những dịp khác như đám tang, lễ giải hạn, làm vía, múa chuông mang ý nghĩa tiễn biệt người đã khuất, xua đuổi điều không may, cầu mong bình an cho cộng đồng. Trong các lễ hội đầu năm, điệu múa gửi gắm ước vọng mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi; dịp cuối năm là lời tạ ơn tổ tiên, thần linh sau một năm lao động.

Qua nhiều thế hệ, múa chuông không chỉ là một nghi thức tín ngưỡng mà còn trở thành dấu ấn văn hóa riêng có của người Dao. Cùng với trang phục, nghề thêu và tiếng nói, những giá trị này tạo nên bản sắc của cộng đồng; đồng thời là chất liệu quan trọng để xây dựng các sản phẩm du lịch mang đậm nét địa phương.

* Biến di sản thành nguồn lực phát triển

Muốn phát triển du lịch từ bản sắc văn hóa, trước hết những giá trị truyền thống phải được gìn giữ và thực hành thường xuyên trong đời sống. Nhận thức rõ vai trò của văn hóa trong phát triển kinh tế - xã hội, xã Tây Yên Tử đang từng bước gắn bảo tồn di sản với quản lý, bảo vệ rừng và xây dựng các sản phẩm du lịch sinh thái, văn hóa cộng đồng. Địa phương phấn đấu ngay trong năm 2026 nâng mức bố trí ngân sách dành cho văn hóa lên tối thiểu 2% tổng chi ngân sách xã hằng năm, đồng thời tăng dần theo yêu cầu thực tế.

Những người phụ nữ người Dao vùng Tây Yên Tử.
Ảnh: Thanh Thương

Theo ông Lê Đức Thắng, Bí thư xã Tây Yên Tử, việc phát huy bản sắc văn hóa đồng bào Dao cần được đặt trong mối liên kết với bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, làm giàu hệ sinh thái du lịch và tạo sinh kế cho người dân dưới tán rừng. Khi người dân trực tiếp tham gia các hoạt động du lịch, những giá trị văn hóa được gìn giữ không chỉ trong các nghi lễ, lễ hội mà còn trở thành nguồn lực tạo thu nhập, cải thiện đời sống.

Cùng với nguồn lực văn hóa và cảnh quan, hạ tầng giao thông cũng là yếu tố quan trọng để Tây Yên Tử mở rộng khả năng kết nối, thu hút du khách. Lãnh đạo xã kiến nghị tỉnh Bắc Ninh quan tâm đầu tư tuyến đường tỉnh ĐT.291 kéo dài kết nối với thành phố Quảng Ninh, góp phần khắc phục tình trạng phụ thuộc vào tuyến Quốc lộ 279 hiện nay. Khi được đầu tư, tuyến đường sẽ tăng cường kết nối liên vùng giữa Bắc Ninh và Quảng Ninh, tạo điều kiện phát triển hạ tầng giao thông, du lịch, dịch vụ khu vực Tây Yên Tử; đồng thời mở rộng không gian liên kết các điểm du lịch tâm linh, sinh thái vùng Đông Bắc.

Việc bảo tồn và phát huy văn hóa người Dao cũng là hướng cụ thể hóa Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về “phát triển văn hóa Việt Nam”. Từ những câu lạc bộ truyền dạy nghề thêu, những điệu múa chuông được thực hành trong cộng đồng đến định hướng xây dựng sản phẩm du lịch đặc trưng, Tây Yên Tử đang từng bước đưa di sản trở thành nguồn lực phát triển. Khi người dân vừa là chủ thể gìn giữ văn hóa, vừa trực tiếp hưởng lợi từ du lịch, bản sắc truyền thống sẽ có thêm động lực để được trao truyền và lan tỏa bền vững./.


Thanh Thương

Xem thêm