Tìm thấy một hài cốt là đưa một người trở về; xác định được danh tính là trả lại cho họ tên tuổi, quê hương và ký ức quý của gia đình.
Nhiều thập niên sau chiến tranh, trên những sườn núi từng là chiến trường ác liệt, dưới những lớp đất đã phủ rêu phong và trong những phần mộ chưa có tên, hành trình tìm kiếm người đã ngã xuống vẫn tiếp tục.
Ở điểm cao 685, xã Thanh Thủy, tỉnh Tuyên Quang, những người lính hôm nay vẫn lặng lẽ bám núi, phá đá, lần theo ký ức của những cựu chiến binh từng chiến đấu tại đây. Ở những miền đất của Lào và Campuchia, các đội quy tập lại lên đường, mang theo hồ sơ, bản đồ và những thông tin đã được chắt lọc qua nhiều năm. Tại các nghĩa trang, từng phần mộ được khai quật, từng mẫu sinh phẩm được lấy, từng kỷ vật được nâng niu với hy vọng trả lại tên cho các anh hùng liệt sĩ.
* Từ điểm cao 685 Thanh Thủy…
Sáng 4/9, Đoàn công tác Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ do Thượng tướng Nguyễn Văn Gấu, Thứ trưởng Bộ Quốc phòng, Phó Trưởng Ban Chỉ đạo quốc gia làm Trưởng đoàn, đến kiểm tra, nắm tình hình tại điểm cao 685.
Để tới khu vực tìm kiếm, đoàn công tác phải vượt qua những con dốc đá tai mèo sắc nhọn, trơn trượt; nhiều đoạn không thể sử dụng phương tiện, phải đi bộ. Địa hình chia cắt, những nguy cơ bom mìn, vật nổ còn sót lại sau chiến tranh khiến con đường lên điểm cao càng thêm gian nan. Đây cũng chính là những thử thách mà cán bộ, chiến sĩ trực tiếp làm nhiệm vụ tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ phải đối mặt hằng ngày.
Trên sườn Đông điểm cao 685, lực lượng tìm kiếm đã nhiều ngày bám trụ. Những cựu chiến binh từng trực tiếp chiến đấu cung cấp thông tin về địa hình, vị trí hang, trận địa và diễn biến chiến đấu. Từ ký ức của họ, lực lượng tìm kiếm khảo sát, đối chiếu với địa hình hiện tại, khoanh vùng những vị trí nghi vấn.
Có những nơi cửa hang đã sập, đất đá vùi lấp qua hàng chục năm, máy móc khó tiếp cận, cán bộ, chiến sĩ Đội Tìm kiếm và quy tập hài cốt liệt sĩ, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Tuyên Quang phải dùng máy khoan, xà beng và những dụng cụ phù hợp để phá từng khối đá, bóc từng lớp đất, lần tìm dấu tích có thể còn sót lại.
Thượng tá Nguyễn Hữu Tiệp, Phó Đội trưởng Đội Tìm kiếm và quy tập hài cốt liệt sĩ, cho biết thông tin của những cựu chiến binh từng trực tiếp chiến đấu tại điểm cao 685 có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Ký ức về địa hình, vị trí hang, trận địa, diễn biến chiến đấu được đối chiếu với thực địa để khoanh vùng những nơi nghi vấn. Nhưng đất đá đã sập, vùi lấp qua nhiều năm, nên mỗi dấu hiệu đều phải được kiểm tra kỹ, thận trọng để không bỏ sót thông tin có giá trị.
Sau khi kiểm tra thực địa, Thượng tướng Nguyễn Văn Gấu ghi nhận nỗ lực của cán bộ, chiến sĩ; yêu cầu đặt an toàn tuyệt đối lên hàng đầu, rà phá bom mìn, vật cản đến đâu khẩn trương bàn giao mặt bằng đến đó để lực lượng tìm kiếm tiếp tục triển khai nhiệm vụ, vừa đẩy nhanh tiến độ, vừa bảo đảm an toàn trong từng khâu. Ông đề nghị cán bộ, chiến sĩ kiên trì tìm kiếm tại những khu vực có thông tin, dấu tích về nơi hy sinh, nơi an táng liệt sĩ, phấn đấu đưa thêm nhiều hài cốt các Anh hùng liệt sĩ trở về với quê hương, gia đình và đồng đội.
Từ đầu năm 2026 đến nay, Tuyên Quang đã xác định 7 khu vực với 147 thông tin phục vụ tìm kiếm. Ngày 23/8, từ những nguồn tin của cựu chiến binh, nhân chứng lịch sử và người dân, lực lượng chức năng đã cất bốc, quy tập 8 hài cốt liệt sĩ tại xã Minh Tân và xã Thanh Thủy, cùng một số di vật như cúc áo, lược, dây lưng, đế giày và vật dụng sinh hoạt.
Để thực hiện Chiến dịch “500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ”, quân số Đội Tìm kiếm và quy tập hài cốt liệt sĩ được tăng từ 18 lên 67 cán bộ, chiến sĩ. Đến đầu tháng 9, toàn tỉnh đã tìm thấy, quy tập 59 hài cốt liệt sĩ kể từ khi triển khai Chiến dịch. Tuy nhiên, trên địa bàn Hà Tuyên trước đây vẫn còn 1.093 liệt sĩ cần tiếp tục tìm kiếm, quy tập. Con số ấy cho thấy phía trước vẫn là một hành trình dài.
*… đến những cuộc lên đường nơi miền đất xa xôi của Lào và Campuchia
Với những người lính, mỗi bước chân trở lại chiến trường xưa đều như một lời hẹn. Bởi phía dưới lớp đá, đất và màu xanh của núi rừng có thể vẫn còn một người đồng đội đang chờ được đưa về.
Cùng với những cuộc tìm kiếm trên các chiến trường trong nước, hành trình này tiếp tục mở ra trên những miền đất xa xôi của Lào và Campuchia. Tại Thanh Hóa, mùa khô 2026-2027, Đội Quy tập được giao nhiệm vụ sang tỉnh Hủa Phăn, phấn đấu tìm kiếm, quy tập 130 hài cốt liệt sĩ tại Lào và 10 hài cốt trong nước. Thời gian chuẩn bị ngắn hơn mọi năm, công tác huấn luyện, nghiệp vụ, hậu cần, quân y, phương tiện và thủ tục đối ngoại đã được triển khai khẩn trương để bảo đảm lên đường sớm gần hai tháng.
Ở Quảng Trị, 30 cán bộ thuộc Đội tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ số 1 lên đường sang tỉnh Khăm Muồn, thực hiện nhiệm vụ từ ngày 5/9/2026 đến 31/7/2027, với chỉ tiêu tìm kiếm, quy tập 50 hài cốt liệt sĩ. Đại tá Trương Viết Hải, Chính ủy Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh nhấn mạnh, đây là nhiệm vụ chính trị đặc biệt quan trọng, thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn” và trách nhiệm của Đảng, Nhà nước, Quân đội đối với những người đã hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc và thực hiện nghĩa vụ quốc tế cao cả. Cán bộ, chiến sĩ cần nêu cao tinh thần “tận tâm, tận lực, tận nghĩa, tận tình”, nghiên cứu kỹ hồ sơ, bản đồ, thông tin nhân chứng, tổ chức tìm kiếm khoa học, chặt chẽ, thận trọng; đồng thời bám dân, phối hợp với chính quyền và lực lượng chức năng nước bạn.
Ở Campuchia, những cuộc lên đường cũng tiếp tục. Đội K92 và K93 của An Giang bước vào giai đoạn XXVI, mùa khô 2026-2027. Đội K92 được giao địa bàn Kampot, Kep, Preah Sihanouk và Koh Kong; Đội K93 thực hiện nhiệm vụ tại Takeo và Kampong Speu. Hơn 20 năm qua, hai đội K92 và K93 đã tìm kiếm, quy tập 6.871 hài cốt liệt sĩ, trong đó 4.414 hài cốt tại Campuchia và 2.457 hài cốt trong nước. Riêng mùa khô 2025-2026, hai đội tìm kiếm, quy tập được 170 hài cốt liệt sĩ.
Tại Quân khu 7, các Đội K70, K71, K72 và K73 bước vào mùa khô mới với 185 thông tin liên quan 761 mộ liệt sĩ; mỗi đội phấn đấu quy tập ít nhất 100 hài cốt sau mỗi đợt hành quân. Hơn 25 năm qua, lực lượng Quân khu 7 đã quy tập hơn 12.000 hài cốt liệt sĩ quân tình nguyện và chuyên gia Việt Nam hy sinh tại Campuchia.
Ở những vùng đất từng in dấu bước chân người lính Việt Nam, hành trình tìm kiếm hôm nay còn mang theo một ý nghĩa đặc biệt. Đó là sự tri ân với những người đã hy sinh khi thực hiện nghĩa vụ quốc tế cao cả, đồng thời là sự vun đắp tình đoàn kết, hữu nghị với nhân dân Lào và Campuchia. Các lực lượng được yêu cầu tôn trọng pháp luật, phong tục, tập quán nước bạn, làm tốt công tác dân vận và đối ngoại quân sự.
* Khi những kỷ vật lên tiếng
Tìm thấy hài cốt là một bước trở về. Tìm được danh tính để người đã khuất trở về đúng với gia đình lại là một hành trình khác.
Sau gần 5 tháng, lực lượng chức năng đã hoàn thành lấy mẫu 4.694 phần mộ liệt sĩ chưa có thông tin tại 128 nghĩa trang thuộc 69 xã, phường trên địa bàn tỉnh Phú Thọ, đạt 100% chỉ tiêu. Có 3.999 mẫu sinh phẩm đủ điều kiện phục vụ xét nghiệm ADN. Hơn 3.000 lượt cán bộ, chiến sĩ, dân quân tự vệ được huy động; công tác lấy, vận chuyển, bảo quản và lưu mẫu được thực hiện chặt chẽ, không để xảy ra sai sót. Mỗi mẫu sinh phẩm được gửi đi là thêm một cơ hội để một người lính sau nhiều năm không xác định được danh tính có thể trở lại với tên tuổi, quê hương và gia đình.
Tại Gia Lai, toàn bộ 113 nghĩa trang liệt sĩ đã được triển khai nhiệm vụ lấy mẫu. Trong số 11.976 phần mộ chưa xác định được danh tính thuộc diện lấy mẫu, hơn 7.700 mẫu đủ điều kiện phục vụ giám định, đối chiếu; gần 3.400 mẫu đã được bàn giao cho các bước tiếp theo của quy trình phân tích ADN.
Trong những cuộc khai quật ấy, khoa học đôi khi bắt đầu từ một kỷ vật rất nhỏ: một chiếc ăng-gô, bình tông khắc chữ “PHIU”; một mảnh giấy phục hồi được thông tin về Trần Văn Lộc, chức vụ Tiểu đội trưởng, Đại đội 3; một chiếc lược nhựa khắc dòng chữ “ĐỨC THẮNG”. Những dấu vết ấy được bảo quản, đối chiếu với hồ sơ, tư liệu lịch sử và thông tin từ cựu chiến binh, thân nhân.
Tại Nghĩa trang Liệt sĩ Ba Tơ, Quảng Ngãi, trong hai ngày 1 và 2/9, quá trình khai quật lấy mẫu phần mộ số 32, hàng 10, khu A còn tìm thấy một cuốn album có dòng chữ tên Nguyễn Văn Thuận hoặc Nguyễn Văn Tuấn cùng dãy số 748903 TA 90 và một bức ảnh chân dung người phụ nữ. Tại phần mộ số 12, hàng 1, khu B, một chiếc ví da có tên Đinh Xuân Mễ được tìm thấy. Bức ảnh đã ố màu, nhiều chi tiết bong tróc; chiếc ví nằm cùng hài cốt suốt nhiều năm. Các hiện vật được đánh dấu theo từng vị trí phần mộ, phục dựng, bảo quản để tiếp tục xác minh.
Đại tá Trịnh Công Sơn, Phó Chính ủy Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng Ngãi, cho biết các nguồn tin từ nhân chứng được đối chiếu với bản đồ thực địa và tài liệu lịch sử chiến tranh để xác định khu vực khảo sát. Theo ông, “từng nguồn tin, từng dấu vết mới đều vô cùng quý giá”, góp phần mở rộng và đẩy nhanh công tác tìm kiếm liệt sĩ.
Tìm thấy một hài cốt là đưa một người trở về; xác định được danh tính là trả lại cho họ tên tuổi, quê hương và vị trí trong ký ức của gia đình. Từ điểm cao 685 đến những cánh rừng Lào, Campuchia, từ từng mét đất đá được bóc tách đến từng mẫu sinh phẩm được niêm phong, bảo quản và gửi đi giám định, hành trình ấy đều chung một điểm đến: đưa những người đã hy sinh trở về./.
