Hà Nội đã xác định phát triển công nghiệp văn hóa là động lực tăng trưởng mới, làng nghề không chỉ sản xuất hàng thủ công mà từng bước trở thành không gian sáng tạo, điểm đến du lịch văn hóa.
Hà Nội sở hữu hệ thống làng nghề phong phú với quy mô lớn, đóng góp quan trọng vào phát triển kinh tế - xã hội. Làng nghề cũng là một trong 5 trụ cột phát triển công nghiệp văn hóa của Hà Nội. Việc thúc đẩy các làng nghề hội nhập với thế giới sẽ mở ra hướng phát triển mới cho các làng nghề.
*Gìn giữ tinh hoa dân tộc
Làng nghề khảm trai sơn mài Chuyên Mỹ và Làng nghề điêu khắc sơn mỹ nghệ Sơn Đồng được ghi danh vào danh sách thành viên của Mạng lưới các Thành phố Thủ công Sáng tạo Thế giới và khai mạc sự kiện trưng bày, trình diễn và tạo tác sản phẩm thủ công mỹ nghệ làng nghề.
Như vậy là Hà Nội đã có 4 làng nghề lọt vào danh sách này, trước đó có Làng nghề gốm sứ Bát Tràng, Làng nghề dệt lụa Vạn Phúc, đưa Việt Nam trở thành quốc gia đứng thứ hai toàn cầu về số lượng thành viên trong hệ thống của Hội đồng Thủ công Thế giới (WCC-International).
Theo sử sách, nghề khảm trai xã Chuyên Mỹ ra đời từ thế kỷ XI. Xã có nhiều làng làm nghề khảm trai như Chuôn Thượng, Chuôn Trung, Chuôn Ngọ, Chuôn Hạ… Trong đó, Chuôn Ngọ là nơi có đình thờ ông Tổ nghề, có lịch sử và bề dày làm nghề đặc sắc hơn cả. Những năm 1990 là thời kỳ hưng thịnh nhất của làng nghề với việc buôn bán, cung cấp vật liệu trai, ốc cho các xưởng, có làng chuyên làm tranh hoặc có làng chuyên đồ mộc gia đình (hoành phi – câu đối…).
Trải qua nhiều thăng trầm nhưng làng nghề khảm trai sơn mài xã Chuyên Mỹ vẫn duy trì và phát triển nghề truyền thống của cha ông. Đặc biệt, việc hoàn thiện hồ sơ và các tiêu chí để các tiêu chí công nhận làng nghề khảm trai, sơn mài xã Chuyên Mỹ là thành viên của mạng lưới các Thành phố Thủ công sáng tạo trên toàn Thế giới năm 2025 đã được xã Chuyên Mỹ tích cực triển khai thực hiện. Xã đã thành lập Trung tâm thiết kế sáng tạo, giới thiệu quảng bá và bán sản phẩm OCOP của làng nghề, tôn vinh làng nghề truyền thống, mở ra hướng đi mới của làng nghề kết hợp với du lịch để phát triển bền vững.
Làng nghề Sơn Đồng nổi tiếng với nghề tạc tượng Phật, đồ thờ cúng, trạm khắc thủ công mỹ nghệ. Sản phẩm của làng nghề rất đa dạng, từ tượng Phật, tượng Thánh, hoành phi, câu đối, đến các loại bàn thờ, ngai, kiệu…Trong tiến trình hội nhập, các nghệ nhân của làng nghề đang nỗ lực cải tiến mẫu mã, tìm hiểu thị trường để mang tinh hoa làng nghề ra Thế giới, mở ra hướng xuất khẩu sản phẩm làng nghề, nâng cao thu nhập cho người dân. Xã có khoảng 1.700 hộ làm nghề. Việc chế tác sản phẩm làng nghề Sơn Đồng có nét rất độc đáo và đặc trưng, ngoài công thức chung kế thừa của cha ông, mỗi nghệ nhân ở Sơn Đồng cũng có những thủ pháp, kỹ thuật điêu khắc, cách phân, quân, tỷ lệ khác nhau vào mỗi tác phẩm nghệ thuật.
Năm 2001, Sơn Đồng được UBND tỉnh Hà Tây (cũ) cấp Bằng công nhận làng nghề. Năm 2007, sách Kỷ lục Việt Nam đã ghi danh Sơn Đồng là "Làng nghề tạc tượng và đồ thờ phụng Phật giáo lớn nhất Việt Nam". Tiếp đó, năm 2010, nhân dịp kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội làng nghề Sơn Đồng vinh dự là một trong 4 làng nghề được thành phố Hà Nội chọn tham dự lễ rước Tổ nghề trong Lễ hội làng nghề, phố nghề Thăng Long - Hà Nội.
*Động lực tăng trưởng mới
Theo thống kê Hà Nội có 1.300 làng có nghề và làng nghề truyền thống, trong đó hơn 330 làng nghề, làng nghề truyền thống và nghề truyền thống được công nhận. Đây là nguồn tài nguyên văn hóa quý giá, tạo nên bản sắc riêng của Hà Nội với nhiều sản phẩm nổi tiếng như gốm sứ, lụa tơ tằm, khảm trai, điêu khắc gỗ, sơn mài, mây tre đan, thêu ren... Đây chính là "kho tư liệu sống" về lịch sử, kỹ nghệ và bản sắc văn hóa Thăng Long - Hà Nội.
Thống kê cho thấy, doanh thu từ các làng nghề Hà Nội ước đạt hơn 25.000 tỷ đồng mỗi năm, tạo việc làm cho khoảng 800.000 lao động. Các sản phẩm thủ công mỹ nghệ của Hà Nội đã xuất khẩu tới 89 quốc gia và vùng lãnh thổ, trong đó có những thị trường lớn như Hoa Kỳ, EU, Nhật Bản, Hàn Quốc và Trung Quốc...
Cùng với gốm Bát Tràng và lụa Vạn Phúc được ghi danh trước đó, làng nghề khảm trai sơn mài Chuyên Mỹ và làng nghề điêu khắc sơn mỹ nghệ Sơn Đồng đã được ghi danh vào Mạng lưới các Thành phố thủ công sáng tạo thế. Đây là sự ghi nhận giá trị truyền thống của các làng nghề và phản ánh xu hướng phát triển mới của thủ công mỹ nghệ khi bản sắc văn hóa được kết hợp với sáng tạo, thiết kế và đổi mới để nâng cao giá trị.
Hà Nội đã xác định phát triển công nghiệp văn hóa là một động lực tăng trưởng mới, làng nghề không chỉ là nơi sản xuất hàng thủ công mà đang từng bước trở thành không gian sáng tạo, điểm đến du lịch văn hóa và nguồn cảm hứng cho các ngành thiết kế, thời trang, mỹ thuật ứng dụng.
Luật Thủ đô 2024 có 2 nội dung liên quan đến lĩnh vực làng nghề, ngành nghề nông thôn (điểm c, khoản 2 Điều 28; điểm g, khoản 2 Điều 32); Quyết định số 282/QĐ-UBND của UBND Thành phố đã chỉ rõ 6 nhiệm vụ trọng tâm và 11 giải pháp, cần có chính chính sách cụ thể để triển khai thực hiện. Trên cơ sở đó, HĐND Thành phố ban hành Nghị quyết quy định một số chính sách hỗ trợ, bảo tồn, phát triển làng nghề và ngành nghề nông thôn trên địa bàn Thành phố để triển khai Luật Thủ đô 2024, Đề án tổng thể phát triển làng nghề trên địa bàn Thành phố Hà Nội giai đoạn 2025 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050 và tiếp tục triển khai có hiệu quả Nghị định số 52/2018/NĐ-CP của Chính phủ, Quyết định số 801/QĐ-TTg ngày 7/7/2022 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chương trình bảo tồn và phát triển làng nghề Việt Nam giai đoạn 2021 - 2030 là rất cần thiết, phù hợp với thực tiễn của Thành phố.
Nghị quyết của HĐND Thành phố khóa XVI quy định một số chính sách hỗ trợ bảo tồn, phát triển làng nghề và ngành nghề nông thôn áp dụng đối với các doanh nghiệp, hợp tác xã, tổ hợp tác, hộ gia đình đang hoạt động, sản xuất, kinh doanh, dịch vụ ngành nghề nông thôn theo quy định của pháp luật trên địa bàn, tổ chức, cá nhân liên quan đến công tác quản lý ngành nghề nông. Đáng chú ý, Nghị quyết quy định chính sách đãi ngộ đối với nghệ nhân trong lĩnh vực thủ công mỹ nghệ được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Nhân dân, Nghệ nhân Ưu tú và nghệ nhân được UBND thành phố Hà Nội phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Hà Nội.
Chỉ khi mỗi làng nghề thực sự trở thành không gian văn hóa sống động, có khả năng tạo sinh kế bền vững cho người dân, mang lại trải nghiệm khác biệt cho du khách thì mới có thể trở thành điểm sáng kinh tế và văn hóa trong giai đoạn phát triển mới./.
