Nơi đây, nghệ nhân Ưu tú Hậu Phái Sếnh đã dành nhiều năm tháng gìn giữ tiếng khèn, tiếng sáo và những tri thức dân gian được trao truyền qua bao thế hệ. Bằng tình yêu và sự tâm huyết, ông không chỉ góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc mà còn truyền ngọn lửa đam mê cho thế hệ trẻ.
*Gìn giữ âm thanh của núi rừng
Ở tuổi ngoài 70, đôi tay nghệ nhân Hậu Phái Sếnh vẫn thoăn thoắt bên những ống nứa, thanh gỗ, miếng đồng để chế tác nên những cây khèn Mông. Với ông, mỗi nhạc cụ hoàn chỉnh không đơn thuần là một sản phẩm thủ công mà còn chứa đựng vốn hiểu biết, kinh nghiệm và tâm hồn của người Mông. Mỗi khi tiếng khèn vang lên giữa núi rừng Pú Súa, âm thanh lúc rộn ràng, khỏe khoắn, khi trầm lắng, da diết, như kể câu chuyện về cuộc sống, tình yêu và những vui buồn của đồng bào nơi đây.
Nghệ nhân Hậu Phái Sếnh kể, tình yêu dành cho cây khèn đến với ông rất tự nhiên. Thuở nhỏ, mỗi khi trong bản có hội, có lễ, nghe tiếng khèn là ông lại tìm đến xem. Những âm thanh ấy cứ thế in sâu vào tâm trí, thôi thúc ông học cách thổi và tự tìm hiểu kỹ thuật chế tác nhạc cụ truyền thống.
“Ngày trước, thấy các cụ thổi khèn hay quá nên tôi thích lắm. Tôi cứ đi theo để xem rồi về tự tập. Khèn lúc mới cầm rất khó, phải tập lâu mới điều khiển được hơi và ngón tay. Càng học càng thấy hay, thế là tôi cứ kiên trì”, ông Sếnh nhớ lại.
Trong đời sống văn hóa của người Mông, khèn và các nhạc cụ truyền thống có vị trí đặc biệt. Tiếng khèn hiện diện trong sinh hoạt cộng đồng, các dịp lễ hội và cả những nghi lễ quan trọng của đời người. Đó không chỉ là phương tiện gửi gắm tâm tư, tình cảm mà còn là âm thanh kết nối con người với cộng đồng, cội nguồn và thế giới tâm linh.
Bởi vậy, chế tác được một cây khèn đã khó, làm nên cây khèn có âm thanh chuẩn, tiếng vang, dáng đẹp lại càng đòi hỏi sự công phu, tỉ mỉ. Hàng chục năm qua, nghệ nhân Hậu Phái Sếnh không ngừng quan sát, học hỏi và tích lũy kinh nghiệm. Từ khâu lựa chọn, hong khô ống nứa, tạo thân khèn đến lắp ghép từng bộ phận, công đoạn nào cũng cần sự cẩn trọng. Đôi bàn tay chai sần theo năm tháng vẫn tỉ mỉ chỉnh sửa từng chi tiết nhỏ, bởi chỉ một bộ phận chưa thật chuẩn cũng có thể làm thay đổi âm thanh của cây khèn.
Theo ông, người làm khèn không chỉ cần đôi tay khéo léo, sự kiên nhẫn mà còn phải có đôi tai tinh tế để cảm nhận âm thanh của từng nhạc cụ. Chính sự am hiểu và gắn bó sâu sắc với văn hóa truyền thống đã giúp ông tạo nên những cây khèn mang âm sắc đặc trưng của người Mông.
Không chỉ chế tác nhạc cụ, nghệ nhân Hậu Phái Sếnh còn thường xuyên được mời tham gia biểu diễn tại các hoạt động văn hóa, văn nghệ, hội thi, hội thao của địa phương. Tiếng khèn của ông đã trở thành âm thanh quen thuộc trong những ngày hội của đồng bào Mông ở Mường Ảng. Với người dân Pú Súa, hình ảnh người nghệ nhân tuổi ngoài 60 đeo khèn, bước ra giữa sân hội và cất lên những giai điệu quen thuộc đã trở nên gần gũi. Trong tiếng khèn ấy có âm hưởng của núi rừng, ký ức về những mùa hội và niềm tự hào về bản sắc văn hóa được gìn giữ qua nhiều thế hệ.
*Truyền lửa cho thế hệ kế cận
Với nghệ nhân Hậu Phái Sếnh, gìn giữ một nét văn hóa cho riêng mình chưa bao giờ là mục đích cuối cùng. Điều khiến ông trăn trở hơn cả là làm sao để tiếng khèn không chỉ dừng lại ở thế hệ của mình. Nhận thấy giới trẻ ngày nay có nhiều lựa chọn mới, trong khi số người biết sử dụng và chế tác nhạc cụ truyền thống ngày càng ít, ông chủ động truyền dạy cho những người có nhu cầu.
Lớp học của ông không cầu kỳ, cũng chẳng có giáo trình cố định. Khi thì một vài người tập trung học tại nhà, lúc lại ra khoảng sân rộng đầu bản. Có thời gian, ông tranh thủ hướng dẫn vào những ngày cuối tuần; khi học viên bận việc, lớp học được chuyển sang buổi tối. Điều ông quan tâm trước tiên không phải là học viên có thể thổi được một bài khèn thật hay, mà là giúp họ hiểu vì sao người Mông cần gìn giữ cây khèn và những giá trị văn hóa gắn liền với nhạc cụ truyền thống này.
Qua nhiều năm, đã có nhiều người được ông hướng dẫn, từ những em nhỏ mới 15 tuổi làm quen với nhạc cụ đến những người ngoài 50 tuổi tìm đến học vì mong muốn hiểu thêm về truyền thống dân tộc mình.
Anh Hậu A Sở, một trong những học trò của nghệ nhân Hậu Phái Sếnh, cho biết trước đây anh chỉ nghe tiếng khèn trong các dịp lễ hội, chưa từng nghĩ mình có thể tự thổi. Từ khi được nghệ nhân Sếnh tận tình hướng dẫn, anh dần biết cách sử dụng khèn và có thể tham gia biểu diễn trong các hoạt động văn hóa của bản.
Không dừng lại ở việc truyền dạy kỹ năng biểu diễn, nghệ nhân Hậu Phái Sếnh còn hướng dẫn học trò tự chế tác nhạc cụ. Ông chỉ bảo từng công đoạn, từ lựa chọn nguyên liệu, xử lý ống nứa, khoan lỗ, làm các bộ phận bằng gỗ, đồng đến lắp ghép hoàn chỉnh. Có những chi tiết tưởng chừng rất nhỏ nhưng lại quyết định chất lượng âm thanh của cây khèn. Nhờ được hướng dẫn bài bản, một số học trò sau khi thành thạo đã có thể tự làm khèn và truyền dạy lại cho người khác. Với ông, đó là niềm vui lớn nhất, bởi mỗi người biết sử dụng và chế tác khèn sẽ trở thành một mắt xích tiếp tục nối dài hành trình gìn giữ văn hóa truyền thống.
Cùng với vai trò nghệ nhân, ông Hậu Phái Sếnh còn là người có uy tín trong cộng đồng. Tại bản, ông luôn nhiệt tình tham gia các công việc chung, từ vận động bà con chấp hành chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước đến xây dựng đời sống văn hóa, giữ gìn an ninh trật tự. Ông quan niệm, muốn bà con tin tưởng thì bản thân phải gương mẫu, làm trước và giữ gìn uy tín. Nếu chỉ nói mà không làm thì khó thuyết phục được mọi người.
Sự gương mẫu, gần gũi đã giúp ông trở thành chỗ dựa tinh thần của bà con trong bản. Khi gia đình có việc khó khăn hay cộng đồng cần người đứng ra vận động, bà con thường tìm đến ông. Từ những việc làm cụ thể, ông góp phần củng cố sự gắn bó trong cộng đồng, vun đắp tinh thần đoàn kết giữa các gia đình, dòng họ.
Những đóng góp bền bỉ của nghệ nhân Hậu Phái Sếnh được cấp ủy, chính quyền và cộng đồng ghi nhận. Ông nhiều lần được biểu dương, khen thưởng vì những đóng góp trong xây dựng đời sống văn hóa, gìn giữ và phát huy bản sắc dân tộc. Năm 2022, ông được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú trong lĩnh vực di sản văn hóa phi vật thể với các loại hình: Nghệ thuật trình diễn dân gian, tri thức dân gian, chế tác và sử dụng nhạc cụ khèn, sáo, đàn môi của người Mông.
Danh hiệu là sự ghi nhận đáng quý, nhưng với nghệ nhân Hậu Phái Sếnh, niềm vui lớn nhất vẫn là nhìn thấy lớp trẻ tiếp tục tìm đến học khèn, nghe tiếng khèn vang lên trong những ngày hội và thấy các nhạc cụ truyền thống hiện diện trong đời sống cộng đồng. Ông chia sẻ, chỉ cần còn người muốn học, muốn biết thổi khèn thì ông vẫn sẵn sàng truyền dạy. Mong muốn của ông là thế hệ trẻ hiểu được cái hay, cái đẹp trong văn hóa dân tộc mình để sau này, khi ông không còn đủ sức truyền dạy, các cháu vẫn tiếp tục gìn giữ.
Ở Pú Súa, bảo tồn văn hóa không phải câu chuyện của riêng một người mà là hành trình được nối dài từ những người già am hiểu phong tục, tập quán đến lớp trẻ biết đón nhận, thực hành và trao truyền những giá trị của cha ông. Trong hành trình ấy, nghệ nhân Hậu Phái Sếnh đang lặng lẽ giữ gìn và thắp lên ngọn lửa tình yêu văn hóa dân tộc. Ngọn lửa bắt đầu từ tình yêu tiếng khèn thuở nhỏ, được nuôi dưỡng qua hàng chục năm học hỏi, thực hành và hôm nay tiếp tục được trao lại cho thế hệ kế cận.
Chiều xuống trên đỉnh Pú Súa, giữa màu xanh của núi rừng, tiếng khèn lại ngân lên. Âm thanh theo gió len qua những mái nhà, vọng giữa những triền núi, gợi nhớ về đời sống văn hóa đã được đồng bào Mông gìn giữ qua bao thế hệ. Và khi vẫn còn những người như nghệ nhân Hậu Phái Sếnh bền bỉ trao truyền, tiếng khèn Mông sẽ tiếp tục ngân vang, góp phần làm nên sắc màu văn hóa riêng của vùng cao Điện Biên./.
