Gác lại những bộn bề của nương rẫy, những ngày đầu Xuân, đồng bào dân tộc Dao đỏ ở bản Huổi Sâu, xã Mường Chà (tỉnh Điện Biên) lại quây quần bên đống củi cháy rực để thực hiện Tết Nhảy lửa. Không đơn thuần là một nghi lễ tâm linh huyền bí, nét văn hóa độc đáo này đang được cộng đồng gìn giữ, trở thành điểm tựa tinh thần và sợi dây kết nối bền chặt các thế hệ nơi cực Tây Tổ quốc.
*Giải mã "lửa thiêng" và bản lĩnh miền sơn cước
Theo tín ngưỡng lâu đời của người Dao đỏ, lửa là biểu tượng của sự ấm áp, sức sống mãnh liệt và sự che chở của thần linh, tổ tiên đối với con người. Tết Nhảy lửa (hay còn gọi là Tết Nhảy) ở bản Huổi Sâu được duy trì theo chu kỳ 3 năm một lần, do dòng họ đứng ra tổ chức. Để chuẩn bị cho sự kiện trọng đại này, các thành viên trong dòng tộc đều tự nguyện đóng góp công sức, lễ vật từ lợn, gà cho đến rượu, hương nến, tiền giấy bản.
Chia sẻ về ý nghĩa của nghi lễ này, ông Chảo Xiêng Tá, thầy cúng người Dao tại bản Huổi Sâu cho biết: "Tết Nhảy là dịp quan trọng để con cháu bày tỏ lòng thành kính, tạ ơn Bàn Vương, là vị thủy tổ của dân tộc Dao, cùng các vị thần linh và tổ tiên đã phù hộ, che chở cho dòng họ qua bao thăng trầm, vượt qua sóng gió để lập bản, sinh cơ lập nghiệp. Mỗi lễ vật dâng lên hay từng bước chân trên than hồng đều là sự gửi gắm niềm tin về một năm mới bình an, mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu cho bản làng.
Bên cạnh vai trò chủ trì của thầy cúng, nghi lễ còn có sự tham gia phối hợp của các thầy cúng phụ và đông đảo thành viên trong dòng họ. Ông Chảo San Trình, một người dân sinh sống tại bản Huổi Sâu chia sẻ thêm về quá trình chuẩn bị: "Với người Dao đỏ chúng tôi, Tết Nhảy là công việc chung của cả dòng họ nên mỗi gia đình đều tự giác, trách nhiệm đóng góp công sức và lễ vật. Sự đồng lòng ấy không chỉ thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn mà còn là biểu hiện sinh động của tinh thần đoàn kết, gắn bó keo sơn trong cộng đồng."
Điểm nhấn thu hút và gây tò mò nhất trong không gian linh thiêng của buổi lễ chính là khoảnh khắc những chàng trai người Dao đỏ thực hiện nghi thức nhảy trên than hồng. Sau các bài cúng trang trọng để thỉnh mời Thần Lửa, khi đống củi lớn đã lụi tàn để lại lớp than đỏ rực, những chàng trai đã qua lễ cấp sắc lần lượt bước tới. Trong tiếng trống, tiếng chiêng dồn dập và trạng thái thăng hoa của nghi lễ, họ dùng đôi chân trần lao vào đống than hồng.
Theo ông Chảo San Trình, khi tiếng trống chiêng vang lên và thực hiện các động tác hầu lễ, trong lòng mỗi người chỉ còn lại niềm tin tôn kính với tổ tiên. Cảm giác như có một nguồn sức mạnh vô hình tiếp thêm sự dũng cảm, giúp những người thực hiện nghi lễ bước đi vững chãi trên đống than hồng mà không hề thấy đau rát. Đó là minh chứng cho ý chí vượt qua mọi gian khó, khát vọng chinh phục thiên nhiên của người Dao nơi đây…
*Bảo tồn di sản gắn với phát triển du lịch bền vững
Trải qua bao thăng trầm của thời gian, Tết Nhảy lửa vẫn được đồng bào Dao đỏ ở Mường Chà trân trọng lưu truyền như một "bảo tàng sống" về tri thức dân gian, nghệ thuật múa truyền thống và hệ thống luật tục. Việc tổ chức nghi lễ cũng là dịp để các bậc cao niên giáo dục thế hệ trẻ về nguồn cội, ý thức gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc. Những điệu múa truyền thống như múa tạ ơn, múa mẹt… được thực hiện xuyên suốt, phản ánh đời sống tinh thần phong phú được hình thành qua nhiều thế hệ.
Nhận thức rõ giá trị to lớn đó, cấp ủy, chính quyền địa phương đã và đang cụ thể hóa các chủ trương, nghị quyết vào thực tiễn đời sống để gìn giữ di sản. Trao đổi về định hướng phát triển văn hóa gắn với nhiệm vụ chính trị của địa phương, ông Nguyễn Hữu Đại, Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND xã Mường Chà cho biết: Cụ thể hóa Nghị quyết Đại hội Đảng bộ xã Mường Chà lần thứ I, nhiệm kỳ 2025-2030 và Kế hoạch số 44-KH/ĐU của Đảng ủy xã và triển khai thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam giai đoạn 2026-2030, định hướng đến năm 2045, địa phương luôn xác định việc bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa các dân tộc là nhiệm vụ trọng tâm nhằm nâng cao đời sống tinh thần cho Nhân dân, xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh.
Thời gian tới, xã chú trọng nhiệm vụ bảo tồn, phục dựng và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống tiêu biểu, khuyến khích sưu tầm, truyền dạy các giá trị văn hóa cho thế hệ trẻ thông qua nghệ nhân, người am hiểu văn hóa trong cộng đồng. Đặc biệt, xã cũng định hướng từng bước gắn phát triển văn hóa, trong đó có việc quảng bá các nét đẹp độc đáo như Tết Nhảy lửa của đồng bào Dao đỏ, với hoạt động du lịch cộng đồng một cách bài bản, bảo đảm tôn trọng không gian thiêng và quy định của cộng đồng, qua đó giúp quảng bá hình ảnh Mường Chà đến với đông đảo du khách.
Việc kết hợp hài hòa giữa gìn giữ tính tôn nghiêm của nghi lễ truyền thống với tư duy phát triển kinh tế du lịch đang mở ra hướng đi bền vững cho vùng cao Mường Chà. Phát triển du lịch từ di sản không có nghĩa là biến toàn bộ nghi thức thành sản phẩm trình diễn đơn thuần, mà quan trọng là tạo điều kiện để du khách tìm hiểu câu chuyện nguồn cội, ý nghĩa của ngọn lửa thiêng trong tín ngưỡng người Dao, qua đó di sản được lan tỏa một cách tự nhiên và bền vững.
Giữa nhịp sống hiện đại hôm nay, ngọn lửa trong Tết Nhảy của người Dao đỏ ở Mường Chà vẫn bền bỉ cháy sáng – đó không chỉ là ngọn lửa của niềm tin tâm linh mà còn thắp lên tinh thần đoàn kết, khát vọng vươn lên xây dựng cuộc sống ấm no, hạnh phúc ngay trên mảnh đất biên cương của Tổ quốc./.
